Dövlət–özəl tərəfdaşlığı (DÖT) mexanizmləri üzrə tender prosesi layihənin uzunmüddətli uğurunu müəyyən edən əsas institusional mərhələdir. İnfrastruktur layihələrinin 20–35 illik dövrü əhatə etməsi nəzərə alınarsa, tender prosesinin keyfiyyəti həm dövlətin fiskal öhdəliklərinə, həm də xidmət səviyyəsinin davamlılığına birbaşa təsir göstərir.
Aşağıdakı bölmələr tender prosesinin tam strukturunu, qərar mexanizmlərini, hüquqi-texniki çərçivəni və qiymətləndirmə metodologiyasını əhatə edir
1.Tenderdən əvvəl hazırlıq: Layihənin institusional çərçivəsinin qurulması
Tender prosesi yalnız hüquqi baxımdan deyil, həm də strateji planlaşdırma baxımından hazır olmalıdır. Bu mərhələdə dövlət qurumları adətən aşağıdakı istiqamətlər üzrə iş aparır:
1.1. Texniki-İqtisadi Əsaslandırmanın (TİƏ) yekunlaşdırılması
TİƏ sənədi layihənin:
• texniki tətbiq imkanını,
• tələb proqnozlaşdırmasını,
• maliyyə modelinin dayanıqlılığını,
• makroiqtisadi risklərə davamlılığını,
• sosial-iqtisadi təsirlərini,
• ətraf mühitə uyğunluğunu əsaslandırmalıdır.
TİƏ-nin zəif hazırlanması tenderin uğursuz olmasının əsas səbəblərindən biri hesab olunur.
1.2. Risk bölgüsü və müqavilə strukturunun formalaşdırılması
DÖT layihələrində risklər iki tərəf arasında optimal prinsiplə bölüşdürülməlidir: hansı tərəf riski daha yaxşı idarə edə bilirsə, risk ona ötürülür.
Risklər əsasən aşağıdakı qruplara ayrılır:
• tikinti və gecikmə riskləri,
• maliyyələşmə riskləri,
• tələb və gəlir riskləri,
• əməliyyat və texniki xidmət riskləri,
• fors-major və siyasət riskləri.
1.3. Tender strategiyasının seçilməsi
Buraya daxildir:
• açıq tender,
• məhdud tender (pre-qualification),
• iki mərhələli tender,
• dialoq əsaslı (competitive dialogue) model.
Hansı mexanizmin seçilməsi layihənin mürəkkəbliyinə və bazarda real rəqabət səviyyəsinə bağlıdır.
- İkinci mərhələ: Elan və İlkin Seçim (Pre-Qualification)
Pre-qualification mərhələsinin əsas məqsədi tender prosesinə yalnız texniki və maliyyə baxımından dayanıqlı, təcrübəli şirkətlərin buraxılmasıdır.
Bu mərhələdə qiymətləndirilən meyarlar:
2.1. Texniki təcrübə
• Oxşar ölçülü layihələrdə iştirak tarixi
• İnfrastruktur və xidmət sahəsində peşəkar komanda
• Keyfiyyət menecmenti və əməliyyat standartları
2.2. Maliyyə daşıma qabiliyyəti
• Son 3–5 ilin maliyyə hesabatlarının sağlamlığı
• Kapital strukturunun dayanıqlığı
• Kredit reytinqləri və bank təminatları
2.3. Hüquqi və korporativ tələblər
• Konsorsium strukturunun şəffaflığı
• Benefisiar sahibkarlıq məlumatları
• Ölkə qanunvericiliyinə uyğunluq
İlkin seçimdən keçən şirkətlər artıq layihənin əsas tender mərhələsinə buraxılır.
3. RFP mərhələsi: Təkliflərin tam hazırlanması
RFP (Request for Proposals) sənədləri tenderin ən kritik mərhələsidir. RFP paketinə aşağıdakılar daxil olur:
3.1. Texniki spesifikasiyalar
• Tikinti standartları
• Xidmət səviyyəsi indikatorları (KPI)
• Əməliyyat protokolları
• Ətraf mühit tələbləri (ESG)
3.2. Ödəmə və gəlir mexanizmi
• Tariflər, xidmət haqları
• Mövcudluq ödənişləri (availability payments)
• Minimum gəlir təminatı və ya dövlət dəstəyi
• VGF (Viability Gap Funding) ehtiyacı
3.3. Risklərlə bağlı müqavilə şərtləri
• Gecikmə üçün cərimələr
• Sığorta tələbləri
• Mübahisələrin həlli mexanizmləri
• Müqaviləyə dəyişikliklərin idarə edilməsi
3.4. Təklif formatı və qiymətləndirmə meyarları
Hər bir tenderdə meyarlar əvvəlcədən açıq şəkildə göstərilməli və dəyişməz qalmalıdır.
- Təkliflərin Qiymətləndirilməsi
Təkliflərin qiymətləndirilməsi 2 əsas çərçivədə aparılır:
4.1. Texniki qiymətləndirmə
• layihə həcminə uyğunluq,
• texnoloji yenilik və innovativ həllər,
• əməliyyat səmərəliliyi,
• xidmət səviyyələrinin idarə edilməsi.
4.2. Maliyyə qiymətləndirməsi
Burada tətbiq olunur:
• Net Present Value (NPV),
• Internal Rate of Return (IRR),
• Value for Money (VfM) analizi,
• Dövlətin fiskal öhdəliklərinin qiymətləndirilməsi (PPP Fiscal Commitments Assessment).
- Preferred Bidder seçimi və müqavilə danışıqları
Ən yüksək balla keçən tender iştirakçısı “Preferred Bidder” elan edilərək müqavilə danışıqları aparılır.
Bu mərhələdə tərəflər aşağıdakı məsələləri yekunlaşdırır:
• investisiya dəyəri və tarif siyasəti,
• tikinti qrafiki və cəzalandırma mexanizmləri,
• xidmət səviyyəsi üzrə minimum tələblər,
• müqavilənin müddəti və uzadılma şərtləri,
• dövlət təminatları və risk bölgüsü.
Müqavilə yalnız hüquqi deyil, fiskal və texniki balansı qoruyacaq şəkildə hazırlanır.
- Maliyyə bağlanışı və layihənin işə düşməsi
Maliyyə bağlanışı (Financial Close) PPP-nin praktiki icrasına start verən mərhələdir. Bu mərhələdə:
• kredit müqavilələri imzalanır,
• investor kapitalı rəsmiləşdirilir,
• tikintiyə icazələr və lisenziyalar alınır,
• layihə idarəetmə strukturu (SPV) tam aktivləşdirilir.
Daha sonra layihə tikinti mərhələsinə keçərək uzunmüddətli dövlət–özəl tərəfdaşlığı başlanır.
PMO.AZ olaraq biz:
• TİƏ və risk bölgüsünün hazırlanması,
• tender sənədlərinin tərtibi (EOI, PQ, RFP),
• müqavilə strukturlaşdırılması,
• dövlət qurumları üçün DÖT təlimləri
üzrə beynəlxalq standartlara uyğun konsultasiya təqdim edirik.
Məqsədimiz ölkəmizdə DÖT institutlarının inkişafı, daha sərfəli layihələrin hazırlanması və dövlətin uzunmüddətli maraqlarının qorunmasıdır.