Dövlət–Özəl Tərəfdaşlıq (DÖT) mexanizmlərində Value for Money (VfM) anlayışı dövlət sektoru üçün uzunmüddətli perspektivdə ən optimal iqtisadi və institusional nəticənin əldə edilməsini ifadə edir. Beynəlxalq akademik və metodoloji yanaşmalara əsasən, VfM PPP həllinin ənənəvi dövlət satınalma modeli ilə müqayisəsi yolu ilə qiymətləndirilir və layihənin yalnız ilkin tikinti xərclərinə deyil, bütün həyat dövrü üzrə xərclər, xidmət keyfiyyəti, risk transferi və innovasiya imkanları nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.
Beynəlxalq təcrübədə VfM “istifadəçi tələblərinə cavab verən asset və ya xidmətin həyat dövrü xərcləri ilə keyfiyyətinin optimal kombinasiyası” kimi xarakterizə olunur. Bu baxımdan, DÖT layihəsi yalnız o halda müsbət Value for Money yaradan model hesab edilir ki, onun risklərlə düzəldilmiş ümumi həyat dövrü xərci (indiki dəyər ifadəsində) eyni xidmət və ya aktiv üçün ənənəvi dövlət icra modelindən daha aşağı olsun və ya eyni xərc səviyyəsində daha yüksək xidmət keyfiyyəti təmin edilsin.
Value for Money-in qərar qəbuletmədə rolu:
Dövlət-Özəl tərəfdaşlığı layihələrində Value for Money analizinin əsas alətlərindən biri Public Sector Comparator (PSC) hesab olunur. PSC dövlətin layihəni ənənəvi satınalma mexanizmi ilə həyata keçirdiyi halda qarşılaşacağı:
• kapital və maliyyələşmə xərclərini,
• istismar və texniki xidmət xərclərini,
• dövlət tərəfindən saxlanılan risklərin gözlənilən dəyərini
əhatə edən hipotetik maliyyə modelidir. DÖT alternativinin və PSC-nin xərcləri eyni zaman üfüqü üzrə diskontlaşdırılaraq Net Present Value (NPV) əsasında müqayisə edilir. PPP variantının NPV göstəricisi PSC-dən aşağı olduqda, bu, layihənin dövlət üçün müsbət Value for Money yaratdığını göstərir.
Keyfiyyət və kəmiyyət yanaşmalarının inteqrasiyası
Beynəlxalq praktikada VfM qiymətləndirilməsi iki tamamlayıcı yanaşma əsasında aparılır:
• Keyfiyyət (qualitative) qiymətləndirmə, layihənin DÖT modeli üçün uyğunluğunu, bazar marağını, risk transferi potensialını və institusional hazırlıq səviyyəsini ilkin mərhələdə müəyyən edir;
• Kəmiyyət (quantitative) qiymətləndirmə, PSC (Public Sector Comparator) və DÖT modellərinin həyat dövrü üzrə risklərlə düzəldilmiş xərclərinin maliyyə müqayisəsini təmin edir.
Nəticə
Akademik və beynəlxalq təcrübənin təhlili göstərir ki, Value for Money analizi DÖT layihələrində əsas qoruyucu və istiqamətləndirici mexanizm rolunu oynayır. Bu yanaşma dövlətin uzunmüddətli maliyyə öhdəliklərinin əsaslandırılmasına, risklərin səmərəli bölgüsünə və vergi ödəyiciləri üçün daha yüksək ictimai dəyərin təmin edilməsinə xidmət edir. VfM-in sistemli və şəffaf tətbiqi DÖT mexanizmini təsadüfi seçimdən çıxararaq strateji və məsuliyyətli dövlət qərar alətinə çevirir.
VfM metodologiyaları: keyfiyyət və kəmiyyət yanaşmaları
Hökumətlər VfM-ni qiymətləndirmək üçün adətən bir-birini tamamlayan iki əsas yanaşmadan istifadə edirlər:
1. Keyfiyyət üzrə VfM qiymətləndirməsi
Bu mərhələdə DÖT mexanizminin ümumiyyətlə layihə üçün uyğun olub-olmadığı qiymətləndirilir. Buraya layihə miqyasının aydınlığı, performans göstəricilərinin ölçülə bilməsi, dizayn-tikinti-istismar inteqrasiyasının mümkünlüyü, bazarda rəqabət potensialı və özəl sektor innovasiyalarının gözlənilən faydası kimi meyarlar daxildir. Əgər layihə bu meyarlar üzrə zəif nəticə göstərirsə, dövlət sektoru DÖT variantından imtina edə bilər.
2. Kəmiyyət üzrə VfM qiymətləndirməsi
Keyfiyyət mərhələsindən keçmiş layihələr üçün maliyyə modelləşdirilməsinə əsaslanan kəmiyyət təhlili aparılır. Bu zaman PSC modeli qurularaq DÖT alternativi ilə müqayisə edilir. Hər iki ssenari üzrə tikinti, maliyyələşmə, istismar-texniki xidmət, həyat dövrü və risk xərcləri daxil edilir və xalis indiki dəyər (NPV) hesablanır. Əgər DÖT variantının NPV-si PSC-dən aşağıdırsa, layihə müsbət VfM yaradır.
Nəticə
VfM təhlili “Bu DÖT layihəsi ənənəvi icra variantı ilə müqayisədə risklər nəzərə alınmaqla daha yüksək dəyər yaradırmı?” sualına cavab verir. Bu mexanizm DÖT-lərin məqsədsiz tətbiqinin qarşısını alır və iri infrastruktur öhdəliklərinin ictimai resurslar baxımından əsaslandırılmasını təmin edir. Düzgün aparıldıqda, VfM təhlili vergi ödəyiciləri və istifadəçilər üçün real fayda yaradan layihələrin seçilməsinə xidmət edir.
İstəsəniz, bunu:
- rəsmi xəbər mətni,
- analitik məqalə,
- PPP hesabatı üçün bölmə,
- və ya LinkedIn / media paylaşımı formatına uyğunlaşdırıb da redaktə edə bilərəm.