Bir layihənin dəyəri necə ölçülür? Təkcə tikinti xərci ilə?
Yeni bir yol, xəstəxana və ya məktəb tikildikdə insanların diqqəti adətən layihənin dəyərinə yönəlir. “Bu layihəyə nə qədər vəsait xərcləndi?” sualı ən çox verilən suallardan biridir.
Amma dövlət investisiya qərarlarında bundan daha vacib bir sual var:
“Bu layihə cəmiyyət üçün hansı dəyəri yaradacaq?”
Məhz buna görə də dövlət investisiya layihələri qiymətləndirilərkən yalnız maliyyə göstəricilərinə deyil, layihənin iqtisadi, sosial və ekoloji təsirlərinə də baxılır.
📌 Bu gün “İqtisadi Əsaslandırma” mərhələsinin vacib elementlərindən biri olan “Xarici Təsirlər (Externalities)” haqqında danışacağıq.
Xarici təsirlər dedikdə layihənin birbaşa maliyyə gəlirlərindən kənarda qalan, lakin cəmiyyətə təsir edən nəticələr nəzərdə tutulur. Bu təsirlər həm müsbət, həm də mənfi ola bilər.
Məsələn, yeni bir avtomobil yolu tikildikdə:
✔️ İnsanlar işə və evə daha qısa müddətdə çatır;
✔️ Yol qəzalarının sayı azalır;
✔️ Yanacaq sərfiyyatı və nəqliyyat xərcləri aşağı düşür;
✔️ Regionda iqtisadi aktivlik artır, yeni bizneslər yaranır və investisiyalar cəlb olunur.
Digər tərəfdən isə:
❗ Tikinti zamanı və sonrasında səs-küy arta bilər;
❗ Ətraf mühitə və ya yaşıllıq ərazilərinə mənfi təsirlər yarana bilər;
❗ Hava çirkliliyi və digər ekoloji risklər meydana çıxa bilər.
Bütün bu amillər layihənin ümumi qiymətləndirilməsinə daxil edilir. Çünki dövlət üçün məqsəd yalnız infrastruktur yaratmaq deyil, cəmiyyət üçün mümkün olan ən yüksək faydanı təmin etməkdir. Məhz buna görə də böyük investisiya layihələri barədə qərarlar yalnız tikinti xərclərinə əsaslanmır. Layihənin insanlara, iqtisadiyyata və ətraf mühitə uzunmüddətli təsiri də diqqətlə təhlil olunur.
💡 Yaxşı dövlət investisiyası təkcə tikilən obyekt deyil, illər boyu cəmiyyətə dəyər yaradan layihədir.
➡️ Növbəti paylaşımda isə bu fayda və xərclərin necə hesablandığını və dövlətin layihələrin səmərəliliyini hansı metodla qiymətləndirdiyini – Xərc–Fayda Təhlili (Cost–Benefit Analysis) vasitəsilə izah edəcəyik. İzləmədə qalın!