- Giriş: DÖT nə üçün sosial və iqtisadi infrastruktura tətbiq olunur?
Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı (DÖT) infrastruktur layihəsinin sadəcə tikintisini deyil, həmin obyektin uzunmüddətli istismarı ilə birlikdə “xidmət” kimi təmin edilməsini hədəfləyən müqavilə əsaslı yanaşmadır. Burada dövlətin marağı təkcə yeni bina və ya obyekt əldə etmək deyil; məqsəd, uzun illər boyunca əvvəlcədən razılaşdırılmış keyfiyyət səviyyəsində fəaliyyət göstərən, dayanıqlı və səmərəli xidmət almaqdır.
- Sosial və iqtisadi infrastrukturun fərqi:
Sosial infrastruktur insan kapitalına və sosial rifaha yönəlmiş obyekt və xidmətlərdir: məktəblər, xəstəxanalar, sosial mənzil, dövlət binaları, ictimai təhlükəsizlik obyektləri və s. Bu sahələrdə xidmətin əlçatanlığı və ədalətli təminatı dövlətin əsas prioritetidir; ona görə də ödəniş mexanizmləri çox vaxt birbaşa istifadəçi haqqına bağlanmır.
İqtisadi (ekonomik) infrastruktur isə istehsal, ticarət və xidmətlərin işləməsini təmin edən baza sistemləridir: enerji, su-kanalizasiya, rəqəmsal/telekom, logistika-sənaye zonaları və s. Burada gəlir axınını tarif, abonentlik və ya kommersiya müqavilələri ilə qurmaq daha asan ola bilər; bu da DÖT-lərin maliyyə strukturunu sadələşdirir.
Bu fərq DÖT dizaynında əsas rol oynayır: sosial sektorda əsasən “xidmətin mövcudluğu və keyfiyyəti”ni satın almaq önə çıxır, iqtisadi sektorda isə bəzən “gəlir gətirən aktiv” məntiqi güclənir.
Sosial İnfrastrukturda Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı
3. Sosial sektorda DÖT-ün əsas iqtisadi məntiqi
Sosial infrastrukturların böyük hissəsi bazar gəliri ilə özünü tam maliyyələşdirə bilmir. Xəstəxananın və məktəbin əsas məqsədi mənfəət deyil, ictimai faydadır. Buna görə sosial DÖT-lərdə ən çox istifadə olunan model mövcudluq ödənişidir:
• Dövlət obyektin əvvəlcədən müəyyən edilmiş standartlarda “hazır və işlək” olmasına görə müntəzəm ödəniş edir.
• Ödənişin həcmi keyfiyyət göstəricilərinə (KPI) bağlı olur.
• Standart pozularsa (məsələn, təmizlik, təhlükəsizlik, istilik sistemi, avadanlığın işləkliyi, fasiləsiz xidmət), ödənişdən kəsinti tətbiq edilir.
Bu mexanizm sosial sektorda iki hədəfi birləşdirir: dövlət xidmətin əlçatanlığını qoruyur, özəl tərəf isə keyfiyyəti təmin etməyə iqtisadi motivasiya qazanır.
- Səhiyyə infrastrukturu: xəstəxanalar və klinik komplekslər
4.1. Niyə DÖT səhiyyədə tətbiq edilir?
Səhiyyə obyektləri texniki baxımdan mürəkkəbdir: mühəndis sistemləri (havalandırma, steril zonalar, enerji təminatı, tibbi qaz sistemləri), təhlükəsizlik rejimi, fasiləsiz fəaliyyət tələbi və yüksək xidmət standartları var. Bu obyektlərdə əsas problemlərdən biri tikintidən sonra saxlanmanın zəif aparılmasıdır; nəticədə avadanlıq sıradan çıxır, binalar tez köhnəlir və xidmət keyfiyyəti düşür.
DÖT-də özəl tərəf tikinti ilə yanaşı istismar və texniki xidmətə də cavabdeh olduğundan, layihəni daha dayanıqlı və uzunömürlü planlamağa maraqlı olur. Bu “həyat dövrü” üstünlüyü səhiyyədə xüsusilə aktualdır.
4.2. Klinik və qeyri-klinik xidmətlərin ayrılması
Akademik yanaşmalarda ən sağlam model belə təsvir olunur:
• Klinik xidmətlər (müalicə qərarları, tibbi protokollar, həkimlərin fəaliyyəti) dövlət/tibb qurumunda qalır.
• Qeyri-klinik komponentlər özəl tərəfə verilir: bina idarəetməsi, texniki xidmət, təmizlik, təhlükəsizlik, avadanlığın servis xidməti, bəzi hallarda diaqnostika infrastrukturunun idarəsi.
Bu ayrım riskləri idarəolunan edir: özəl sektorun performansı daha ölçülə bilən sahələrə bağlanır, dövlət isə səhiyyə siyasəti üzərində nəzarəti itirmir.
4.3. Ödəniş və KPI dizaynı
Səhiyyə DÖT-lərində KPI-lər adətən aşağıdakı qruplara bölünür:
• obyektin işləkliyi (critical systems uptime),
• təmizlik və sanitariya standartları,
• təmirə reaksiya müddəti,
• təhlükəsizlik və giriş-çıxış nəzarəti,
• enerji səmərəliliyi və kommunal xərclərin idarəsi.
Bu göstəricilər müqavilədə “mərtəbəli” şəkildə tərtib edilir: kritik sistemlər üzrə pozuntu daha ağır cəza/kəsinti yaradır, ikinci dərəcəli pozuntular isə daha aşağı kəsinti ilə qiymətləndirilir.
4.4. Əsas risklər və idarəetmə şərtləri
Sosial sektorda ən böyük risk “uzunmüddətli fiskal öhdəlik”dir. Dövlət hər il ödəniş edir və bu ödənişlər büdcə planlamasında şəffaf görünməzsə, sonradan maliyyə təzyiqi yarada bilər. Digər risk müqavilənin çevik olmamasıdır: səhiyyə texnologiyası və ehtiyaclar tez dəyişir, müqavilə dəyişiklikləri isə bahalı ola bilər. Buna görə müqavilə hazırlığında “dəyişiklik mexanizmi”, texnoloji yenilənmə qaydaları və risk paylaşımı aydın yazılmalıdır.
- Təhsil infrastrukturu: məktəblər, kampuslar, yataqxanalar
5.1. Niyə DÖT təhsildə seçilir?
Təhsil obyektlərinin əsas problemi tikintidən çox, uzunmüddətli baxım və idarəetmənin zəif olmasıdır: məktəblərdə istilik sistemi, dam örtüyü, təhlükəsizlik, sanitar qovşaqlar və enerji xərcləri illər ərzində ciddi büdcə tələb edir. DÖT bu xərcləri əvvəlcədən strukturlaşdırılmış şəkildə layihəyə daxil edir.
5.2. “Nəticə ölçümü” problemi və həll yolu
Təhsilin keyfiyyəti yalnız binadan asılı deyil; müəllim, proqram, sosial mühit kimi faktorlar böyük rol oynayır. Buna görə akademik yanaşmada DÖT müqaviləsi “təhsil nəticəsini” deyil, “təhsil obyektinin performansını” ölçür. Yəni KPI-lər belə olur:
• təhlükəsiz və sanitariya baxımından uyğun mühit,
• istilik/soyutma sistemlərinin işləkliyi,
• siniflərin, laboratoriyaların, idman sahələrinin əlçatanlığı,
• təmirə reaksiya müddəti,
• enerji səmərəliliyi.
5.3. Ödəniş mexanizmi
Bu sektorda da ən geniş model mövcudluq ödənişidir: məktəb “hazır və standartlara uyğun” saxlanırsa ödəniş tam edilir; pozuntu varsa kəsinti olur. Bu model dövlətin təhsil siyasətini qoruyur, özəl sektorun isə obyektin keyfiyyətinə məsuliyyətini artırır.
- Sosial mənzil və ictimai binalar
Sosial mənzildə DÖT-ün çətinliyi ondan ibarətdir ki, dövlət sosial qiymət siyasəti aparır, yəni kirayə və ödənişlər bazar qiymətindən aşağı ola bilər. Bu halda maliyyə dayanıqlığı üçün:
• dövlət dəstəyi (subsidiyalar),
• torpaq töhfəsi,
• hibrid gəlir modelləri (qarışıq yaşayış-ticarət sahələri)
kimi mexanizmlər istifadə olunur.
İctimai binalarda (inzibati komplekslər, ədliyyə obyektləri və s.) isə əsas fayda binanın həyat dövrü xərclərinin optimallaşdırılmasıdır: dövlət “tikinti + 20 il təmir” problemini bir sistemə salır və performansı müqavilə ilə tələb edir.
II. İqtisadi İnfrastrukturda DÖT
İqtisadi infrastrukturlarda çox vaxt gəlir axını daha aydın olur:
• tariflər (enerji, su),
• abonentlik (telekom),
• xidmət haqları (logistika),
• alım müqavilələri (enerji satınalma müqavilələri).
Bu, layihə maliyyələşməsini asanlaşdırır və risk bölgüsünü daha texniki-rəqəmsal şəkildə qurmağa imkan verir. Amma burada da əsas şərt tənzimləyici mühitin sabitliyidir; çünki tarif və bazar qaydaları dəyişərsə, layihənin maliyyə modeli pozula bilər.
- Enerji infrastrukturu: istehsal və bərpa olunan enerji
Enerji layihələrində DÖT-lər adətən iki məqsəd daşıyır:
1. yeni generasiya güclərinin yaradılması (stansiyalar),
2. enerji təhlükəsizliyinin və dayanıqlığın təmin edilməsi.
Bərpa olunan enerji layihələrində (günəş/külək) ən vacib məsələ gəlirin sabitliyidir. Bu sabitlik adətən uzunmüddətli satınalma müqavilələri və ya tarif mexanizmləri ilə təmin edilir. Risk bölgüsü bu cür qurulur:
• tikinti və texniki risklər özəl tərəfdə,
• tənzimləmə və bazar riskləri qismən dövlətdə,
• şəbəkəyə qoşulma və ötürmə imkanları üzrə risklər paylaşılmış formada.
Enerjidə Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı layihələrinin üstünlüyü texnologiya və əməliyyat səmərəliliyinin cəlb edilməsidir. Zəif tərəfi isə tənzimləmə dəyişkənliyinin layihəni riskə atmasıdır; buna görə kontrakt dizaynında tənzimləmə dəyişikliklərinə adaptasiya mexanizmi xüsusi yazılır
9.Su təchizatı və sanitariya: tarif həssaslığı və xidmət keyfiyyəti
Su sektorunda DÖT-lər çox vaxt təmizləmə qurğularının modernləşməsi və xidmətin fasiləsizliyinin təmininə yönəlir. Burada ən kritik məsələ tariflərin sosial həssas olmasıdır: su qiymətinin artımı ictimai narazılıq yarada bilər. Buna görə akademik yanaşma belədir:
• tarif tənzimlənməsi dövlətin sosial siyasəti ilə uyğun olmalıdır,
• sosial qruplar üçün hədəfli subsidiyalar mümkün olmalıdır,
• KPI-lər suyun keyfiyyəti, təzyiq, fasiləsizlik, itki faizi, cavab müddəti kimi ölçülə bilən göstəricilərə bağlanmalıdır
- Rəqəmsal/telekom infrastrukturu: texnologiya riski və çeviklik
Rəqəmsal infrastrukturların əsas çətinliyi texnologiyanın tez köhnəlməsidir. Buna görə burada DÖT müqavilələri klassik “25 il dəyişməz” formatından daha çevik olur:
• texnoloji yenilənmə öhdəlikləri,
• performans (sürət, əhatə dairəsi, dayanıqlıq) KPI-ləri,
• mərhələli investisiya (phased rollout) mexanizmləri tətbiq edilir.
Bu sahədə dövlətin əsas rolu rəqəmsal bərabərliyi (regionlar üzrə internet əlçatanlığını) təmin etmək, özəl sektorun rolu isə sürətli icra və innovasiyanı gətirməkdir.