Son onilliklərdə Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı mexanizmi infrastruktur və ictimai xidmətlərin maliyyələşdirilməsində dövlət büdcəsinə alternativ və ya tamamlayıcı alət kimi geniş tətbiq olunmaqdadır. Bununla belə, Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı layihələrinin uğuru yalnız müqavilələrin imzalanması ilə deyil, həmin müqavilələrin maliyyə baxımından icra oluna bilməsi ilə ölçülür. Bu baxımdan Financial Close mərhələsi layihənin hüquqi razılaşma səviyyəsindən çıxaraq real investisiya obyektinə çevrilməsini təmin edən əsas nöqtədir.
Financial Close-un əldə olunmaması Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı layihələrinin fiskal risklərə, maliyyə qeyri-müəyyənliyinə və icra gecikmələrinə məruz qalmasına səbəb olur. Buna görə də beynəlxalq təcrübədə Financial Close Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı layihə həyat dövrünün ən kritik mərhələsi hesab edilir.
- Financial Close anlayışının nəzəri əsasları
Financial Close anlayışı layihə maliyyələşməsi (Project Finance) konsepsiyasına əsaslanır. Klassik korporativ maliyyələşmədən fərqli olaraq, Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı layihələrində:
• Kreditlərin geri qaytarılması sponsorların balansına deyil,
• Layihənin gələcək pul axınlarına əsaslanır.
Financial Close bu maliyyə modelinin hüquqi və maliyyə baxımından qüvvəyə mindiyi mərhələdir. Akademik yanaşmaya əsasən Financial Close aşağıdakı şərtlərin eyni zamanda təmin edilməsi kimi izah olunur:
• Kredit müqavilələrinin imzalanması və qüvvəyə minməsi
• Sponsor kapitalının (equity) yatırılması üzrə öhdəliklərin təsdiqlənməsi
• Şərti presedentlərin (Conditions Precedent) tam yerinə yetirilməsi
• Kredit vəsaitlərinə real çıxış imkanının açılması
- Financial Close prosesinin mərhələləri
- Bankabilliyin qiymətləndirilməsi
Maliyyə institutları DÖT layihələrini aşağıdakı meyarlar üzrə qiymətləndirir:
• Layihənin gəlir mexanizmi
• Dövlət öhdəlikləri və zəmanətləri
• Risklərin hüquqi və maliyyə baxımından idarəolunanlığı
• Tənzimləyici və institusional sabitlik
2. Maliyyə strukturunun formalaşdırılması
DÖT layihələrində maliyyə strukturu adətən aşağıdakı komponentlərdən ibarət olur:
• Sponsor kapitalı (Equity)
• Senior borc maliyyələşməsi
• Subordinated və ya mezzanine maliyyə
• Dövlət qrantları və ya Viability Gap Funding mexanizmləri
3. Şərti presedentlərin icrası
Financial Close üçün tələb olunan əsas şərti presedentlər:
• Torpaq və mülkiyyət hüquqlarının rəsmiləşdirilməsi
• Tikinti və ekoloji icazələrin alınması
• Sığorta mexanizmlərinin tətbiqi
• Dövlət zəmanət sənədlərinin qüvvəyə minməsi
- Financial Close mərhələsində hüquqi sənədlər paketi
Financial Close mərhələsində aşağıdakı hüquqi sənədlər imzalanır:
• Kredit müqavilələri
• Birbaşa razılaşmalar
• Kreditorlararası razılaşmalar
• Təminat paketi (ipoteka, girov, payların girovu)
• Hedcinq və sığorta müqavilələri
• Sponsor dəstək mexanizmləri
Bu sənədlər maliyyə institutlarının maraqlarını qorumaqla yanaşı risklərin hüquqi bölgüsünü təmin edir.
- Risklərin bölgüsü və Financial Close
Risklərin effektiv bölgüsü Financial Close-un əsas şərtidir. Maliyyə institutları yalnız risklərin onları ən effektiv idarə edə bilən tərəfə ötürüldüyü hallarda maliyyələşməni mümkün hesab edir.
Əsas risk qrupları:
• Tikinti riskləri
• Əməliyyat riskləri
• Siyasi və tənzimləyici risklər
• Valyuta və faiz riskləri
• Force majeure riskləri
- Beynəlxalq maliyyə institutlarının yanaşması
Asian Development Bank, World Bank Group və European Bank for Reconstruction and Development DÖT layihələrində Financial Close-u layihənin maliyyə dayanıqlığının əsas göstəricisi kimi qəbul edir.
Bu institutlar Financial Close-u aşağıdakıların sübutu hesab edir:
• Layihənin bankabilliyi
• Hüquqi icraolunanlıq
• Dövlətin fiskal öhdəliklərinin idarəolunanlığı
- Financial Close-un gecikməsi ilə bağlı risklər
Financial Close mərhələsinin gecikməsi aşağıdakı mənfi nəticələrə səbəb ola bilər:
• Layihə xərclərinin artması
• İnvestor etimadının azalması
• Dövlətin fiskal risklərinin yüksəlməsi
Bu səbəbdən DÖT müqavilələrində Financial Close üçün konkret vaxt çərçivəsi və sanksiya mexanizmləri nəzərdə tutulur.
- Nəticə
Financial Close Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı layihələrinin maliyyə baxımından icra oluna bilməsinin əsas təminatıdır. Bu mərhələ olmadan DÖT mexanizmi real iqtisadi dəyər yaratmır. Effektiv Financial Close institusional hazırlığın, risklərin düzgün bölgüsünün və peşəkar maliyyə strukturlaşdırmasının nəticəsidir.
Açar sözlər: Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı, Financial Close, Project Finance, Bankabillik, Risklərin Bölgüsü