GİRİŞ: İCRA MƏRHƏLƏLƏRİNİN DÖT MEXANİZMİNDƏ ROLU
Dövlət-Özəl Tərəfdaşlığı (DÖT) layihələrində maliyyə mərhələsindən sonra başlayan icra və əməliyyat mərhələləri layihənin real iqtisadi, sosial və fiskal təsirlərinin formalaşdığı əsas fazadır. Bu mərhələlər tikinti, istismara hazırlıq, əməliyyat və texniki xidmət, habelə müqavilənin başa çatması və aktivin dövlətə qaytarılması proseslərini əhatə edir.
2. TİKİNTİ MƏRHƏLƏSİ (CONSTRUCTION PHASE)
2.1. Tikinti mərhələsinin konseptual mahiyyəti
Tikinti mərhələsi layihənin abstrakt planlardan fiziki aktivə çevrildiyi fazadır. Bu mərhələdə:
– Dövlət tərəfi əsasən tənzimləyici və nəzarətçi funksiyanı icra edir
– Özəl tərəf isə tam icra məsuliyyəti daşıyır
– Layihə şirkəti (SPV) EPC podratçı ilə müqavilə əsasında fəaliyyət göstərir
Akademik yanaşmada bu mərhələ riskin özəl sektora ötürüldüyü əsas faza kimi xarakterizə olunur.
2.2. Tikinti risklərinin təsnifatı
Tikinti riskləri aşağıdakı qruplara bölünür:
– Vaxt riski – gecikmələr
– Xərc riski – büdcədən artıq xərclər
– Texniki risk – layihə spesifikasiyalarına uyğunsuzluq
– Təchizat riski – material və avadanlıq çatışmazlığı
Bu risklərin idarə olunması üçün əsas alətlər:
- Sabit qiymətli EPC müqavilələri
- Gecikmə və performans cərimələri
- Zəmanətlər və sığorta mexanizmləri
3. İSTİSMARA HAZIRLIQ VƏ QƏBUL MƏRHƏLƏSİ (COMMISSIONING PHASE)
3.1. Texniki qəbulun institusional əhəmiyyəti
Commissioning mərhələsi tikinti ilə əməliyyat arasında kritik keçid nöqtəsidir. Bu mərhələdə aktivin funksional, təhlükəsiz və müqavilə tələblərinə uyğun olduğu sübut edilməlidir. Dövlət tərəfi burada artıq xidmət alıcısı roluna yaxınlaşır.
3.2. Test və sınaq mexanizmləri
Əsas test növləri:
– Performans testləri
– Təhlükəsizlik testləri
– Yüklənmə və dayanıqlıq testləri
Bu testlərin uğurla keçilməsi istismara buraxılışın hüquqi əsasını yaradır.
4. ƏMƏLİYYAT VƏ TEXNİKİ XİDMƏT MƏRHƏLƏSİ (OPERATION & MAINTENANCE)
4.1. Əməliyyat mərhələsinin strateji mahiyyəti
Əməliyyat mərhələsi DÖT layihəsinin əsas dəyər yaradan fazasıdır. Bu mərhələ uzunmüddətlidir (15–30 il), ictimai təsiri ən yüksəkdir və dövlət büdcəsinə birbaşa təsir göstərir.
4.2. Performans əsaslı ödəniş mexanizmləri
Müasir DÖT modellərində ödənişlər:
- xidmətin mövcudluğuna
- keyfiyyət göstəricilərinə
- istifadəçi məmnuniyyətinə
bağlanır. KPI-ların yerinə yetirilməməsi maliyyə sanksiyalarına səbəb olur.
4.3. Əməliyyat riskləri
Əsas risklər:
- Texniki nasazlıqlar
- Əməliyyat xərclərinin artması
- Tələb dəyişkənliyi
- Sosial və ekoloji təsirlər
Bu risklər uzunmüddətli planlama və monitorinq vasitəsilə idarə olunur.
5. DÖVLƏT NƏZARƏTİ VƏ MÜQAVİLƏ İDARƏÇİLİYİ
5.1. Müqavilə idarəçiliyinin rolu
Zəif müqavilə idarəçiliyi yaxşı dizayn olunmuş DÖT layihəsini belə uğursuz edə bilər. Dövlət passiv müşahidəçi deyil, aktiv müqavilə tərəfidir.
5.2. Monitorinq mexanizmləri
Dövlət tərəfindən tətbiq olunan əsas alətlər:
– Performans hesabatları
– Texniki auditlər
– Maliyyə nəzarəti
Bu mexanizmlər fiskal risklərin artmasının qarşısını alır.
6. MÜQAVİLƏNİN BAŞA ÇATMASI VƏ AKTİVİN GERİ QAYTARILMASI (HANDBACK)
6.1. Handback mərhələsinin akademik izahı
Handback mərhələsi DÖT layihələrinin tez-tez ən zəif planlaşdırılan, lakin ən riskli mərhələsidir. Aktiv dövlətə müqavilədə müəyyən olunmuş texniki vəziyyətdə və əlavə bərpa xərci yaratmadan təhvil verilməlidir.
6.2. Handback risklərinin idarə olunması
Əsas alətlər:
– Handback fondları
– Son dövr texniki auditləri
– Minimum vəziyyət standartları
Bu alətlər dövlətin gələcək fiskal yükünü azaldır.