Böyük infrastruktur layihələri təkcə mühəndislik baxımından deyil, həm də hüquqi risklərin idarə olunması baxımından ciddi çağırışlarla müşayiət olunur. Pakistanın M-1 Peshawar–Islamabad avtomobil yolu layihəsi bunun ən parlaq nümunələrindən biri hesab edilir. 155 kilometrlik magistral yolun tikintisi illərlə davam edən beynəlxalq məhkəmə çəkişmələri ilə müşayiət olunsa da, layihə tamamlandı və dövlət beynəlxalq arbitrajda tam qələbə qazandı.
Layihənin başlanğıcı
1992-ci ildə Pakistan hökuməti Islamabadı ölkənin şimal-qərbində yerləşən Peshawar şəhəri ilə birləşdirəcək M-1 avtomobil yolunun tikintisini təsdiqlədi. Layihənin maliyyələşdirilməsi dövlət büdcəsi (60%) və beynəlxalq maliyyə institutlarının kreditləri (40%) hesabına həyata keçirilirdi. Maliyyələşdirən təşkilatlar sırasında Asiya İnkişaf Bankı (ADB), Dünya Bankı, İslam İnkişaf Bankı (IsDB) və Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Bankı (JBIC) yer alırdı. Layihə ilkin konsepsiyadan etibarən ödənişli (toll) avtomobil yolu kimi nəzərdə tutulmuşdu. Magistral yolun ümumi uzunluğu 155 kilometr olmaqla, 14 yol qovşağını və Kabul, Haro və İndus çayları üzərində inşa edilmiş üç iri körpünü əhatə edirdi.
Müqavilə və tikinti problemləri
1993-cü ildə layihənin baş podratçısı kimi Türkiyənin Bayindir şirkəti seçildi. Müqavilə dəyərinin 30%-i həcmində – 159 milyon ABŞ dolları avans ödənişi həyata keçirildi və bu məbləğ Türkiyə bank konsorsiumunun təqdim etdiyi bank zəmanətləri ilə təmin edildi. Lakin tikinti işləri planlaşdırıldığı kimi irəliləmədi. Tərəflər arasında yaranan fikir ayrılıqları səbəbindən 1997-ci ildə müqaviləyə yenidən baxıldı və yeni şərtlərlə imzalandı. Layihənin tamamlanması üçün son tarix 31 dekabr 2002-ci il müəyyən olundu, iki prioritet hissənin isə 23 mart 2001-ci ilədək istifadəyə verilməsi tələb edilirdi. Bayindir bu öhdəlikləri yerinə yetirə bilmədi. 23 aprel 2001-ci ildə Pakistanın Milli Avtomobil Yolları İdarəsi (NHA) müqaviləyə xitam verdi və şirkətin tikinti sahəsini tərk etməsi barədə rəsmi bildiriş göndərdi. Tikinti sahəsinə hərbi mühəndislik qurumu olan Frontier Works Organization (FWO) daxil oldu və podratçının əməkdaşları ərazidən çıxarıldı.
Bundan dərhal sonra NHA təxminən 100 milyon ABŞ dolları məbləğində bank zəmanətlərinin ödənilməsini tələb etdi.
496 milyon dollarlıq beynəlxalq iddia
2002-ci ildə Bayindir şirkəti Dünya Bankı Qrupunun nəzdində fəaliyyət göstərən İnvestisiya Mübahisələrinin Həlli üzrə Beynəlxalq Mərkəzə (ICSID) müraciət edərək Pakistan dövlətinə qarşı 496,6 milyon ABŞ dolları məbləğində iddia qaldırdı.
İddia tələblərinə aşağıdakılar daxil idi:
- 167 milyon ABŞ dolları – itirilmiş mənfəət;
- 150 milyon ABŞ dolları – nüfuzun zədələnməsi;
- 62 milyon ABŞ dolları – görülmüş, lakin ödənilməmiş işlər;
- 43 milyon ABŞ dolları – müsadirə edilmiş avadanlıq;
- digər maliyyə tələbləri.
Şirkət iddia edirdi ki, Pakistan Türkiyə ilə bağlanmış ikitərəfli investisiyaların qorunması haqqında sazişi pozub, xarici investora qarşı ədalətsiz davranıb, yerli podratçılara üstünlük verib və faktiki olaraq investisiyanı ekspropriasiya edib.
Yol tikildi, arbitraj isə davam etdi
Hüquqi mübahisələr davam etdiyi müddətdə Pakistan layihəni dayandırmadı. 2002-ci ilin dekabrında tikintinin başa çatdırılması yerli şirkətlərdən ibarət Pakistan Motorway Contractors Joint Venture (PMC JV) konsorsiumuna həvalə edildi.
Nəticədə M-1 avtomobil yolu tam şəkildə tamamlandı və 30 oktyabr 2007-ci ildə Pakistan Prezidenti Pərviz Müşərrəf Burhan–Peshawar hissəsinin açılışını etdi. Layihənin ümumi dəyəri təxminən 16 milyard Pakistan rupisi (o dövrün məzənnəsi ilə təxminən 200 milyon ABŞ dolları) təşkil etdi. Bu zaman arbitraj prosesi hələ də davam edirdi.
Pakistanın tam hüquqi qələbəsi
27 avqust 2009-cu ildə ICSID arbitraj tribunalı yekun qərarını açıqladı. Tribunal Pakistanın mövqeyini bütün əsas məsələlər üzrə dəstəklədi:
- Müqaviləyə xitam verildikdən sonra yerli podratçının cəlb edilməsi diskriminasiya hesab edilə bilməz;
- NHA qanunvericiliyə və müqavilə şərtlərinə uyğun, vicdanla hərəkət edib;
- Müqavilənin pozulması investisiyanın ekspropriasiyası kimi qiymətləndirilə bilməz.
Nəticədə Bayindir şirkətinin bütün tələbləri rədd edildi. Bundan əlavə, tribunal Türkiyə banklarının təqdim etdiyi təxminən 96 milyon ABŞ dolları məbləğində bank zəmanətlərinin Pakistan tərəfinə ödənilməsinə qərar verdi.Bu qərar Pakistanın beynəlxalq investisiya arbitrajı tarixində ən mühüm hüquqi qələbələrdən biri hesab olunur və mühüm presedent formalaşdırdı: tikinti müqaviləsinin uğursuz icrası avtomatik olaraq beynəlxalq investisiya hüququnun pozulması kimi qiymətləndirilə bilməz.
Bu gün M-1 necə fəaliyyət göstərir?
M-1 avtomobil yolu hazırda Pakistanın əsas ödənişli magistrallarından biridir və ölkəyə sabit gəlir gətirir. 2025-ci ilin yanvar ayında NHA son altı ay ərzində üçüncü dəfə yol tariflərini artırdı və minik avtomobilləri üçün gediş haqqı 500 Pakistan rupisinə (təxminən 1,8 ABŞ dolları) çatdırıldı. Pakistan hökuməti cari maliyyə ili ərzində yalnız ödənişli avtomobil yollarından 102 milyard Pakistan rupisi həcmində gəlir əldə etməyi hədəfləyir. Maraqlıdır ki, yol üzrə ödənişlərin toplanmasını bu gün də 2001-ci ildə tikinti sahəsini təhvil alan Frontier Works Organization həyata keçirir.
Nəticə
M-1 layihəsinin təcrübəsi göstərir ki, iri infrastruktur layihələrində texniki və maliyyə riskləri ilə yanaşı, hüquqi risklərin idarə olunması da strateji əhəmiyyət daşıyır. Layihənin uğuru yalnız tikintinin tamamlanması ilə deyil, həm də dövlətin beynəlxalq arbitraj prosesində hüquqi mövqeyini effektiv şəkildə müdafiə etməsi ilə ölçülür. Bu presedent xüsusilə iri infrastruktur layihələri həyata keçirən ölkələr üçün mühüm dərsdir: beynəlxalq podratçılarla yaranan mübahisələr yalnız müqavilə deyil, həm də investisiya hüququ müstəvisinə keçə bilər və belə hallarda güclü hüquqi hazırlıq layihənin uğuru üçün həlledici rol oynayır.