DBOM (Design-Build-Operate-Maintain) modeli infrastruktur obyektinin layihələndirilməsi, tikintisi, istismarı və texniki xidmətinin vahid müqavilə çərçivəsində birləşdirilməsini nəzərdə tutur. Bu modelin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, tikinti xərcləri dövlət tərəfindən büdcə vəsaitləri hesabına maliyyələşdirilir, özəl tərəfdaş isə obyektin layihələndirilməsi və tikintisi ilə yanaşı, müəyyən müddət ərzində onun istismarını və texniki xidmətini həyata keçirir.
DBOM modeli ənənəvi dövlət satınalmaları ilə özəl maliyyələşdirməyə əsaslanan DBFOM (Design-Build-Finance-Operate-Maintain) modeli arasında aralıq yanaşma hesab olunur. Bu model dövlətə layihələndirmə, tikinti və istismar fəaliyyətlərini inteqrasiya etmək, eyni zamanda özəl maliyyələşdirmə ilə bağlı əlavə xərclərdən yayınmaq imkanı verir.
DBOM müqaviləsinin fəaliyyət mexanizmi:
DBOM müqaviləsi çərçivəsində özəl podratçı infrastruktur obyektini layihələndirir və tikir. Tikinti işlərinin dəyəri dövlət tərəfindən işlərin icra mərhələlərinə uyğun olaraq ödənilir. Tikinti başa çatdıqdan sonra podratçı müqavilədə müəyyən edilmiş müddət ərzində obyektin istismarını və texniki xidmətini həyata keçirir. Bu xidmətlərə görə ödənişlər ayrıca müəyyən edilmiş qiymət və müqavilə şərtləri əsasında dövlət tərəfindən həyata keçirilir.
İstismar və texniki xidmət üzrə ödənişlər, bir qayda olaraq, xidmətlərin keyfiyyəti və müəyyən edilmiş performans göstəriciləri ilə əlaqələndirilir. Müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi hallarında cərimələr və ya əvvəlcədən müəyyən edilmiş kompensasiya mexanizmləri tətbiq oluna bilər.
Əgər müqavilə obyektin istismarını deyil, yalnız layihələndirmə, tikinti və texniki xidməti əhatə edirsə, bu model DBM (Design-Build-Maintain) adlandırılır. Müvafiq yurisdiksiyadan və müqavilə şərtlərindən asılı olaraq, obyektin idarəetmə orqanına təhvil verilməsi tikinti başa çatdıqdan sonra və ya müqavilə müddətinin sonunda həyata keçirilə bilər.
DBOM modeli dövlət-özəl tərəfdaşlığı hesab edilirmi?
2026-cı il APMG PPP Certification Guide sənədində DBOM modeli geniş mənada infrastruktur üzrə dövlət-özəl tərəfdaşlığı yanaşmasına daxil edilir, lakin özəl maliyyələşdirməyə əsaslanan dövlət-özəl tərəfdaşlığı modeli kimi təsnif edilmir.
DBOM modelinin dövlət-özəl tərəfdaşlığı hesab edilməsi ölkələrin hüquqi və institusional çərçivəsindən asılıdır. Tikinti və texniki xidmət risklərinin özəl tərəfdaşa real şəkildə ötürülməsi bu modelin dövlət-özəl tərəfdaşlığının əsas prinsiplərinə yaxınlaşmasına və səmərəlilik potensialının artmasına şərait yaradır.
Bununla belə, DBOM modelində özəl tərəfdaşın kapitalı uzunmüddətli əsasda layihəyə cəlb edilmir. Tikinti xərclərinin dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi podratçının obyektin bütün həyat dövrü üzrə keyfiyyət və xərclərə görə məsuliyyətini DBFOM modeli ilə müqayisədə məhdudlaşdıra bilər.
DBOM və DBFOM modellərinin müqayisəsi
| Müqayisə meyarı | DBOM | DBFOM |
|---|---|---|
| Tikintinin maliyyələşdirilməsi | Dövlət büdcəsi hesabına | Özəl tərəfdaş tərəfindən |
| Tikinti üzrə ödənişlər | Tikinti işlərinin gedişində | Əsasən obyekt istismara verildikdən sonra, müqavilə üzrə ödəniş mexanizminə uyğun |
| Uzunmüddətli texniki xidmət | Ayrı müəyyən edilmiş xidmət haqqı əsasında | Performansa əsaslanan uzunmüddətli ödəniş mexanizmi çərçivəsində |
| Həyat dövrü risklərinin ötürülməsi | Məhdud | Daha geniş |
| Kreditorların nəzarəti | Layihə maliyyələşdirilməsi çərçivəsində kreditor nəzarəti yoxdur | Maliyyələşdirmə və müqavilə şərtlərindən asılı olaraq kreditor nəzarəti mövcuddur |
| Özəl maliyyələşdirməyə əsaslanan dövlət-özəl tərəfdaşlığı | Xeyr | Bəli |
DBOM modelinin üstünlükləri
1. Layihələndirmə, tikinti və texniki xidmətin inteqrasiyası. Eyni podratçının həm tikinti, həm də sonrakı texniki xidmətə görə məsuliyyət daşıması daha davamlı və istismar xərcləri nəzərə alınmaqla layihələndirilmiş infrastrukturun yaradılmasını təşviq edə bilər.
2. Maliyyələşdirmə xərclərinin aşağı olması. Tikintinin dövlət büdcəsi və ya dövlət borclanması hesabına maliyyələşdirilməsi, bir qayda olaraq, özəl layihə maliyyələşdirilməsi ilə müqayisədə daha aşağı maliyyə xərcləri yarada bilər.
3. Satınalma prosesinin nisbətən sadə olması. Layihə maliyyələşdirilməsi mexanizmlərinin tətbiq edilməməsi kreditorlarla danışıqların, maliyyələşdirmə sənədlərinin və əlaqəli prosedurların həcmini azaldır.
4. Müqavilənin daha qısa müddətdə bağlanması. Özəl maliyyələşdirmə tələb olunmadığı üçün maliyyə bağlanışı mərhələsinə ehtiyac yaranmır və bu, layihənin hazırlanması prosesini sadələşdirə bilər.
DBOM modelinin məhdudiyyətləri:
1. Tikinti xərclərinin azaldılması hesabına keyfiyyətin aşağı düşməsi riski. Tikinti işlərinə görə ödənişlər işlərin gedişində həyata keçirildiyindən, podratçı mənfəət marjasını artırmaq məqsədilə xərcləri azaltmağa çalışa bilər. Bu səbəbdən dövlət tikinti keyfiyyətinə nəzarəti təmin etməlidir.
2. Texniki xidmət risklərinin məhdud ötürülməsi. Gözlənilməz texniki xidmət xərclərinin və obyektin vəziyyətindən irəli gələn risklərin özəl tərəfdaşa ötürülməsi məhdud ola bilər. Xüsusilə layihələndirmə və tikinti keyfiyyətindən asılı olan uzunmüddətli risklərin əhəmiyyətli hissəsi dövlətin üzərində qala bilər.
3. Texniki xidmət üzrə gələcək rəqabət imkanlarının məhdudlaşması. İstismar və texniki xidmətin tikinti müqaviləsinə daxil edilməsi dövlətin gələcəkdə bu xidmətlər üzrə ayrıca satınalma keçirmək imkanını məhdudlaşdırır. Buna görə DBOM modelinin seçilməsi zamanı inteqrasiya üstünlükləri ilə gələcək rəqabət imkanlarının itirilməsi arasında balans qiymətləndirilməlidir.
4. Kreditor nəzarətinin olmaması. Özəl layihə maliyyələşdirilməsi mövcud olmadığından, layihənin maliyyə dayanıqlığını və icrasını müstəqil şəkildə qiymətləndirən kreditor nəzarəti mexanizmi tətbiq edilmir.
DBOM modeli hansı hallarda seçilir?
Dövlət orqanları tam özəl maliyyələşdirməyə əsaslanan dövlət-özəl tərəfdaşlığı modelinin məqsədəuyğun olmadığı hallarda DBOM modelinə üstünlük verə bilərlər. Bu, əsasən aşağıdakı vəziyyətlərə aiddir:
- tikinti xərclərini qarşılamaq üçün dövlət büdcəsində kifayət qədər vəsait mövcuddur və özəl maliyyələşdirmənin əlavə xərcləri onun potensial faydaları ilə əsaslandırılmır;
- layihənin miqyası özəl layihə maliyyələşdirilməsi üçün tələb olunan əməliyyat və strukturlaşdırma xərclərini əsaslandırmır;
- maliyyə bazarları uzunmüddətli layihə maliyyələşdirilməsini təmin etmək üçün kifayət qədər inkişaf etməyib;
- dövlət layihələndirmə, tikinti və texniki xidmətin inteqrasiyasından faydalanmaq istəyir, lakin özəl maliyyələşdirmənin yaratdığı əlavə mürəkkəbliyi qəbul etmək istəmir.
DBOM modeli xüsusilə su təmizləyici və çirkab su emalı qurğularında, tullantıların idarə edilməsi obyektlərində və bəzi nəqliyyat infrastrukturu layihələrində tətbiq oluna bilər.
DBOM müqavilələrinin səmərəli təşkili üçün əsas şərtlər:
DBOM modelinin nəticəliliyini artırmaq üçün müqavilə və idarəetmə mexanizmləri aşağıdakı prinsiplər əsasında qurulmalıdır:
- Nəticə göstəricilərinin müəyyən edilməsi: tikinti və istismar üzrə yalnız görüləcək işlər deyil, əldə edilməli nəticələr və keyfiyyət standartları da dəqiq müəyyən olunmalıdır.
- Texniki xidmət müddətinin əsaslandırılması: müqavilənin müddəti əsaslı təmir və digər mühüm texniki xidmət dövrlərini əhatə etməlidir.
- Performansa əsaslanan ödənişlər: xidmət keyfiyyəti və müqavilə öhdəliklərinin icrası ödənişlərlə əlaqələndirilməli, uyğunsuzluqlar üçün əsaslandırılmış tutulmalar nəzərdə tutulmalıdır.
- Tikinti keyfiyyətinin təmin edilməsi: obyektin müəyyən edilmiş performans tələblərinə cavab verdiyi təsdiqlənənədək tikinti ödənişlərinin bir hissəsinin saxlanılması və ya müvafiq təminatların tələb edilməsi nəzərdən keçirilməlidir.
- Təhvilvermə şərtlərinin müəyyənləşdirilməsi: müqavilənin sonunda obyektin texniki vəziyyətinə dair tələblər, qiymətləndirmə meyarları və təhvilvermə prosedurları əvvəlcədən razılaşdırılmalıdır.
Nəticə
DBOM modeli layihələndirmə, tikinti, istismar və texniki xidmətin vahid müqavilə çərçivəsində birləşdirilməsinə imkan verir, lakin tikintinin maliyyələşdirilməsi dövlətin üzərində qalır. Bu yanaşma DBFOM modeli ilə müqayisədə maliyyələşdirmə xərclərini və satınalma prosesinin mürəkkəbliyini azalda bilər. Bununla yanaşı, həyat dövrü risklərinin özəl tərəfdaşa ötürülməsi daha məhdud olur və tikinti keyfiyyətinə dövlət nəzarətinin əhəmiyyəti artır.
Beləliklə, DBOM modelinin seçilməsi layihənin maliyyələşdirmə imkanları, risklərin bölüşdürülməsi, uzunmüddətli istismar tələbləri və dövlət-özəl tərəfdaşlığının gözlənilən faydaları əsasında qiymətləndirilməlidir. Model xüsusilə özəl maliyyələşdirmənin əlavə dəyər yaratmadığı, lakin layihələndirmə, tikinti və texniki xidmətin inteqrasiyasının səmərəliliyi artıra bildiyi layihələr üçün məqsədəuyğun ola bilər.