Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı (DÖT) özəl tərəfdaşın yalnız ictimai infrastruktur obyektinin layihələndirilməsi, tikintisi və idarə edilməsini deyil, həmçinin həmin obyektin yaradılması üçün tələb olunan maliyyə vəsaitinin əhəmiyyətli hissəsinin öz riskləri hesabına cəlb edilməsini də öz üzərinə götürdüyü tərəfdaşlıq modelidir. Bu model infrastruktur sahəsində tətbiq olunan klassik dövlət-özəl tərəfdaşlığı forması hesab olunur və 2026-cı il tarixli APMG DÖT Sertifikatlaşdırma Bələdçisinin və CP³P sertifikatlaşdırma proqramının əsas diqqət mərkəzindədir.
Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı digər tərəfdaşlıq modellərindən maliyyələşdirmə mənbələri, risklərin bölüşdürülməsi və ödəniş mexanizmləri baxımından fərqlənir. Bu məqalədə həmin modelin mahiyyəti, digər müqavilə formalarından fərqləri, maliyyələşdirmə mənbələri və özəl maliyyələşdirmənin layihə iştirakçılarının maraqlarına təsiri nəzərdən keçirilir.
1. Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığının tərifi
DÖT Bələdçisinə əsasən, dövlət-özəl tərəfdaşlığı aşağıdakı kimi müəyyən edilir:
“Dövlət tərəfi ilə özəl tərəf arasında ictimai infrastruktur obyektinin yaradılması (və ya əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşdirilməsi və ya yenidən qurulması) və idarə edilməsi, o cümlədən müvafiq ictimai xidmətin idarə edilməsini də əhatə edə bilən uzunmüddətli müqavilədir. Bu müqavilə çərçivəsində özəl tərəf müqavilənin bütün qüvvədəolma müddəti ərzində əhəmiyyətli riskləri və idarəetmə məsuliyyətini öz üzərinə götürür, maliyyələşdirmənin əhəmiyyətli hissəsini öz riski hesabına təmin edir və ona ödənilən haqqın əhəmiyyətli hissəsi fəaliyyət göstəriciləri və/və ya infrastruktur obyektinə və ya xidmətə olan tələbat və ondan istifadə ilə əlaqələndirilir. Bu yanaşma hər iki tərəfin maraqlarının uzlaşdırılmasına xidmət edir.”
Bu modeli dövlət-özəl tərəfdaşlığının daha geniş anlayışından fərqləndirən əsas xüsusiyyət maliyyələşdirmənin əhəmiyyətli hissəsinin özəl tərəf tərəfindən öz riski hesabına təmin edilməsidir.
2. Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı və digər müqavilə formaları
Bütün dövlət-özəl tərəfdaşlığı modelləri özəl maliyyələşdirməni nəzərdə tutmur. Məsələn, layihələndirmə, tikinti, istismar və texniki xidmətin bir müqavilədə birləşdirildiyi DBOM (Design-Build-Operate-Maintain) modelində tikinti xərcləri işlərin icrası ilə paralel olaraq dövlət büdcəsindən ödənilə bilər. Bəzi ölkələrdə DBOM müqavilələri dövlət-özəl tərəfdaşlığı hesab edilsə də, DÖT Bələdçisinə əsasən, bu model geniş mənada dövlət-özəl tərəfdaşlığı çərçivəsində nəzərdən keçirilə bilər, lakin özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı hesab edilmir.
Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığında ən geniş yayılmış müqavilə forması DBFOM (Design-Build-Finance-Operate-Maintain), yəni layihələndirmə, tikinti, maliyyələşdirmə, istismar və texniki xidmətin birləşdirildiyi müqavilədir. İstismar funksiyasının müqaviləyə daxil edilmədiyi hallarda DBFM (Design-Build-Finance-Maintain) modelindən istifadə oluna bilər. BOT (Build-Operate-Transfer), BOOT (Build-Own-Operate-Transfer) və BTO (Build-Transfer-Operate) kimi modellər də müvafiq şərtlər yerinə yetirildikdə bu kateqoriyaya aid edilə bilər.
Bununla belə, müqavilənin adı onun özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı hesab edilməsi üçün kifayət deyil. Bunun üçün özəl investorların real maliyyə riskləri daşıması və ödənişlərin layihənin fəaliyyət göstəriciləri ilə faktiki əlaqələndirilməsi zəruridir. Əgər DBFOM müqaviləsi çərçivəsində investorlar əhəmiyyətli maliyyə riski daşımırlarsa, belə müqavilənin yaratdığı iqtisadi nəticələr DBOM modelinin nəticələrinə yaxın ola bilər.
Müqavilə formalarının əsas xüsusiyyətləri aşağıdakı cədvəldə ümumiləşdirilir:
| Meyar | DB | DBF | DBOM | DBFOM |
|---|---|---|---|---|
| Uzunmüddətli texniki xidmətin müqaviləyə daxil edilməsi | Xeyr | Xeyr | Bəli | Bəli |
| Özəl maliyyələşdirmə | Xeyr | Bəli, lakin əsasən tikinti mərhələsinin maliyyələşdirilməsi və riskləri ilə məhdudlaşır | Xeyr | Bəli, müqavilənin qüvvədəolma müddəti ərzində risk daşımaqla |
| Ödənişlərin fəaliyyət göstəriciləri ilə əlaqələndirilməsi | Xeyr | Xeyr | Qismən | Bəli |
| DÖT Bələdçisinə əsasən təsnifat | DÖT hesab edilmir | DÖT hesab edilmir | Geniş mənada DÖT hesab edilə bilər | Şərtlər yerinə yetirildikdə özəl maliyyələşdirmə əsasında DÖT hesab edilir |
3. Maliyyə riskinin mahiyyəti
Özəl maliyyələşdirmə dedikdə özəl şirkətin istənilən formada təqdim etdiyi maliyyə vəsaiti nəzərdə tutulmur. Əsas məsələ həmin vəsaitin geri qaytarılmasının layihənin nəticələrindən və fəaliyyət göstəricilərindən nə dərəcədə asılı olmasıdır.
Məsələn, layihələndirmə, tikinti və maliyyələşdirməni əhatə edən DBF (Design-Build-Finance) müqaviləsində podratçı tikinti işlərini ilkin olaraq öz vəsaiti hesabına maliyyələşdirə, obyekt tamamlandıqdan sonra isə dövlət həmin vəsaiti əvvəlcədən müəyyən edilmiş sabit ödənişlər vasitəsilə geri qaytara bilər. Belə halda podratçı mahiyyət etibarilə dövlətə maliyyə vəsaiti təqdim edən kreditor rolunu oynayır və onun maliyyə vəsaiti əsasən tikinti mərhələsi ilə bağlı risklərə məruz qalır. Buna görə də DÖT Bələdçisinə əsasən, DBF müqaviləsi özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı hesab edilmir.
Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığında isə investorların və kreditorların vəsaitlərinin geri qaytarılması müqavilənin bütün müddəti ərzində layihənin fəaliyyət göstəricilərinə əsaslanan gəlirlərdən asılı olur. İnfrastruktur obyekti istifadəyə hazır olmadıqda, lazımi səviyyədə saxlanılmadıqda və ya ondan istifadə səviyyəsi aşağı olduqda layihənin gəlirləri azala bilər. Nəticədə investorlar və kreditorlar maliyyə itkiləri ilə üzləşə bilərlər.
Beləliklə, DÖT Bələdçisinin yanaşmasına görə, özəl maliyyələşdirmənin əsas xüsusiyyəti maliyyə vəsaitinin özəl sektor tərəfindən təmin edilməsi ilə yanaşı, həmin vəsaitin geri qaytarılmasının layihənin fəaliyyət göstəricilərindən asılı olmasıdır.
4. Özəl maliyyələşdirmənin mənbələri
Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihələri, adətən, layihə maliyyələşdirilməsi mexanizmi vasitəsilə maliyyələşdirilir. Bu zaman özəl tərəf layihənin həyata keçirilməsi üçün xüsusi təyinatlı şirkət — SPV (Special Purpose Vehicle) yaradır. Həmin şirkət layihənin maliyyələşdirilməsini təmin etmək məqsədilə müxtəlif mənbələrdən vəsait cəlb edir.
Əsas maliyyələşdirmə mənbələri aşağıdakılardır:
- Nizamnamə kapitalı (equity): layihənin sponsorları və investorları tərəfindən təqdim edilən vəsaitdir. Bu vəsait, adətən, ümumi maliyyələşdirmənin daha kiçik hissəsini təşkil edir və maliyyə itkilərinin ilk növbədə onun hesabına qarşılanması nəzərdə tutulur.
- Böyük təminatlı borc (senior debt): banklar, istiqraz investorları və inkişaf maliyyəsi institutları tərəfindən təqdim edilən borc vəsaitləridir. Bu mənbə, adətən, layihənin maliyyələşdirmə ehtiyaclarının əsas hissəsini qarşılayır.
- Aralıq və ya subordinasiya edilmiş borc (mezzanine or subordinated debt): nizamnamə kapitalı ilə böyük təminatlı borc arasında mövqe tutan və geri qaytarılma şərtləri baxımından daha yüksək risk daşıya bilən maliyyələşdirmə mənbəyidir.
Layihə maliyyələşdirilməsi çərçivəsində kreditorlar, əsasən, sponsorların ümumi maliyyə vəziyyətinə deyil, layihənin gələcək pul axınlarına əsaslanaraq kredit qərarı verirlər. Bu yanaşma layihənin maliyyə dayanıqlığının, gəlirlilik potensialının və risklərinin ayrıca qiymətləndirilməsini tələb edir.
Burada maliyyələşdirmə (financing) və maliyyə təminatı (funding) anlayışlarını fərqləndirmək vacibdir. Maliyyələşdirmə infrastruktur obyektinin tikintisi üçün ilkin vəsaitin təmin edilməsini, maliyyə təminatı isə həmin vəsaitin və onunla bağlı öhdəliklərin son nəticədə hansı mənbələr hesabına ödəniləcəyini ifadə edir. Özəl maliyyələşdirmə tikinti xərclərinin ilkin mərhələdə qarşılanmasına imkan versə də, layihə üzrə ödənişlərin son mənbəyi, adətən, istifadəçilərdən əldə edilən gəlirlər və ya vergi ödəyicilərinin vəsaitləri olur.
5. Özəl maliyyələşdirmənin layihə iştirakçılarının maraqlarına təsiri
DÖT Bələdçisində qeyd olunur ki, özəl tərəfin risk altında olan kapital təqdim etməsi, yalnız fəaliyyət göstəricilərinə görə cərimələr tətbiq edilən müqavilələrlə müqayisədə, risklərin özəl tərəfə ötürülməsini daha səmərəli edə bilər. Bununla belə, risklərin ötürülməsinin daha səmərəli olması mütləq şəkildə layihənin ümumi səmərəliliyinin artması demək deyil.
Özəl maliyyələşdirmə bir neçə mühüm mexanizm vasitəsilə layihənin idarə edilməsinə və nəticələrinə təsir göstərir.
Maraqların uzlaşdırılması. İnvestorların gəlirləri infrastruktur obyektinin fəaliyyətindən asılı olduqda, onlar obyektin istifadəyə hazır vəziyyətdə saxlanılmasında, xidmət keyfiyyətinin təmin edilməsində və performans göstəricilərinin yerinə yetirilməsində maraqlı olurlar.
Bütün həyat dövrü üzrə xərclərin idarə edilməsi. Özəl tərəf istismar və texniki xidmət xərclərini qarşılamaqla yanaşı, borc öhdəliklərini də yerinə yetirməlidir. Buna görə də o, yalnız tikinti xərclərini deyil, obyektin bütün həyat dövrü ərzində yaranan xərcləri nəzərə almağa və texniki xidmətin səmərəliliyini artırmağa təşviq olunur.
Müstəqil maliyyə nəzarəti. Kreditorlar layihənin dizaynını, tikinti planını, maliyyə modelini və risklərini müstəqil şəkildə qiymətləndirirlər. Layihənin həyata keçirilməsi zamanı da onun maliyyə və əməliyyat göstəricilərini izləyirlər. Bu nəzarət layihənin risklərinin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.
Layihənin vaxtında tamamlanmasına stimul. Bir çox özəl maliyyələşdirmə modelində gəlirlərin əldə edilməsi infrastruktur obyektinin istismara verilməsi ilə əlaqələndirilir. Buna görə də tikintinin gecikməsi özəl tərəfin gəlirlərinin başlanmasını təxirə sala və maliyyə xərclərini artıra bilər. Bu isə layihənin vaxtında tamamlanması üçün əlavə stimul yaradır.
6. Özəl maliyyələşdirmənin üstünlükləri və məhdudiyyətləri
Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihənin idarə edilməsində səmərəliliyin artırılmasına, risklərin daha uyğun tərəflər arasında bölüşdürülməsinə və maliyyə intizamının gücləndirilməsinə imkan yarada bilər. Bununla belə, bu modelin tətbiqi əlavə xərclər və müəyyən məhdudiyyətlərlə müşayiət olunur.
İlk növbədə, özəl sektorun borclanma xərcləri, adətən, dövlətin borclanma xərclərindən yüksək olur. Bundan əlavə, investorlar öz üzərlərinə götürdükləri risklərə uyğun gəlir əldə etməyi gözləyirlər. Müqavilələrin hazırlanması, hüquqi və maliyyə məsləhət xidmətləri, tender prosesləri və layihənin monitorinqi də əlavə əməliyyat xərcləri yaradır. Müqavilə strukturu mürəkkəb olduğundan, layihənin hazırlanması və satınalma prosesi daha çox vaxt tələb edə bilər.
Buna görə də özəl maliyyələşdirmə modelinin tətbiqi yalnız onun yaratdığı səmərəlilik üstünlükləri əlavə maliyyə və əməliyyat xərclərini üstələdikdə əsaslandırılmış hesab edilə bilər. Başqa sözlə, layihənin dövlət-özəl tərəfdaşlığı formasında həyata keçirilməsi vəsaitin səmərəliliyi baxımından əsaslandırılmalıdır.
Digər mühüm məsələ dövlətin maliyyə öhdəliklərinin düzgün qiymətləndirilməsidir. Dövlətlər bəzən dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihələrindən borclanmanın dövlət büdcəsində və ya balansında əks olunmasının qarşısını almaq məqsədilə istifadə etməyə çalışa bilərlər. Lakin layihənin dövlət borcu kimi uçota alınmaması onun dövlət maliyyəsinə təsir göstərmədiyi anlamına gəlmir. Uzunmüddətli ödəniş öhdəlikləri, zəmanətlər və digər şərti öhdəliklər dövlətin gələcək büdcə imkanlarına təsir edə bilər.
İnkişaf etməkdə olan bazarlarda özəl maliyyələşdirmənin cəlb edilməsi əlavə çətinliklərlə də bağlıdır. Kapital bazarlarının məhdud inkişafı, yerli maliyyə resurslarının çatışmazlığı, valyuta məzənnəsi riskləri və uzunmüddətli maliyyələşdirmə imkanlarının məhdudluğu layihələrin maliyyə dayanıqlığına təsir göstərə bilər.
Nəticə
Özəl maliyyələşdirmə əsasında dövlət-özəl tərəfdaşlığının əsas xüsusiyyəti özəl tərəfin layihənin maliyyələşdirilməsində əhəmiyyətli iştirak etməsi və təqdim etdiyi maliyyə vəsaitinin geri qaytarılmasının layihənin fəaliyyət göstəricilərindən asılı olmasıdır. DBFOM, DBFM, BOT və oxşar müqavilə formaları bu modelin həyata keçirilməsi üçün istifadə oluna bilər. Lakin müqavilənin adı deyil, faktiki risk bölgüsü, maliyyələşdirmə mexanizmi və ödənişlərin fəaliyyət göstəriciləri ilə əlaqəsi həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Özəl maliyyələşdirmə risklərin idarə edilməsini gücləndirə, uzunmüddətli xərclərin optimallaşdırılmasına və kreditorların müstəqil nəzarətinin təmin edilməsinə şərait yarada bilər. Bununla yanaşı, daha yüksək maliyyələşdirmə və əməliyyat xərcləri, müqavilələrin mürəkkəbliyi və uzunmüddətli fiskal öhdəliklər diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
Əsas prinsip ondan ibarətdir ki, maliyyələşdirmə ilə maliyyə təminatı eyni anlayışlar deyil. Özəl sektor ilkin maliyyələşdirməni təmin etsə də, layihə üzrə öhdəliklərin son nəticədə istifadəçilər və ya vergi ödəyiciləri tərəfindən qarşılanması mümkündür. Buna görə də dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihəsinin uğuru yalnız özəl maliyyənin cəlb edilməsi ilə deyil, risklərin əsaslandırılmış bölgüsü, xidmət keyfiyyəti, uzunmüddətli dayanıqlılıq və vəsaitin səmərəliliyi ilə qiymətləndirilməlidir.