Asiya İnkişaf Bankı (ADB) ekoloji dayanıqlılıq və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə istiqamətində həyata keçirilən Dövlət-Özəl Tərəfdaşlıq (DÖT) layihələrinin inkişafına dəstəyini genişləndirir. Bu çərçivədə 23 dekabr 2025-ci il tarixində ADB Pakistanın Sind əyalətində Hind çayı boyunca yerləşən təxminən 88 min hektar daşqın düzənliyi meşələrinin bərpası və uzunmüddətli idarə olunmasını nəzərdə tutan innovativ DÖT layihəsinin hazırlanmasına texniki dəstək göstərmək məqsədilə əməkdaşlıq sazişi imzalayıb.
Bu təşəbbüs DÖT konsepsiyasının ənənəvi nəqliyyat, enerji və sosial infrastruktur layihələrindən kənara çıxaraq təbii ekosistemlərin qorunması və bərpası kimi yeni sahələrdə də tətbiq oluna biləcəyini nümayiş etdirir. Layihənin əsas məqsədi yalnız meşə örtüyünü bərpa etmək deyil, eyni zamanda karbonun udulmasını artırmaq, biomüxtəlifliyi qorumaq, daşqın risklərini azaltmaq və yerli icmalar üçün davamlı iqtisadi imkanlar yaratmaqdır.
Ənənəvi DÖT modellərindən fərqli yanaşma:
Ənənəvi DÖT layihələrində əsas diqqət fiziki infrastrukturun – avtomobil yolları, hava limanları, limanlar və ya xəstəxanaların layihələndirilməsi, tikintisi, maliyyələşdirilməsi və istismarına yönəldilir. Bu layihədə isə əsas aktiv fiziki obyekt deyil, təbii ekosistemin bərpası və onun uzunmüddətli idarə edilməsidir.
Bu yanaşma nəticə əsaslı idarəetmə modelini ön plana çıxarır. Layihənin uğuru tikilən obyektlərin sayı ilə deyil, bərpa olunan meşə sahələri, karbon emissiyalarının azaldılması, ekoloji dayanıqlılığın gücləndirilməsi və ekosistem xidmətlərinin yaxşılaşdırılması kimi göstəricilər əsasında qiymətləndiriləcək.
Karbon bazarları layihənin maliyyə əsasını formalaşdırır
Layihənin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri gəlir modelidir. Klassik DÖT layihələrində maliyyə dayanıqlılığı adətən istifadəçi ödənişləri (tariflər) və ya dövlət büdcəsindən edilən ödənişlər hesabına təmin olunur. Bu layihədə isə əsas gəlir mənbəyi karbon kreditlərinin yaradılması və beynəlxalq karbon bazarlarında satılması olacaq.
Meşələrin bərpası nəticəsində atmosferdən udulan karbon beynəlxalq metodologiyalar əsasında ölçüləcək, təsdiqlənəcək və karbon krediti kimi kommersiyalaşdırılacaq. Bu isə layihənin maliyyə modelini ənənəvi infrastruktur layihələrindən tamamilə fərqləndirir və özəl sektor üçün yeni investisiya imkanları yaradır.
Risklərin idarə olunması layihənin uğurunda həlledici rol oynayır
Ekosistem əsaslı DÖT layihələri mürəkkəb risk strukturu ilə seçilir. Bu layihədə aşağıdakı risklərin səmərəli idarə olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
- torpaq mülkiyyəti və istifadə hüquqları;
- karbon hüquqlarının müəyyən edilməsi və bölüşdürülməsi;
- meşə yanğınları, quraqlıq və digər iqlim riskləri;
- biomüxtəlifliyin qorunması;
- yerli icmaların layihəyə cəlb edilməsi və sosial təsirlərin idarə olunması;
- karbon kreditlərinin qiymət dəyişkənliyi və bazar riskləri.
Bu səbəbdən layihənin uğuru yalnız maliyyələşmədən deyil, risklərin dövlət və özəl tərəfdaş arasında düzgün bölüşdürülməsindən və güclü müqavilə mexanizmlərinin yaradılmasından asılı olacaq.
Asiya İnkişaf Bankı layihəyə yalnız maliyyə dəstəyi göstərmir, eyni zamanda onun beynəlxalq DÖT standartlarına uyğun hazırlanmasını təmin edir. Bank layihənin ilkin konsepsiyasının formalaşdırılmasından başlayaraq texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazırlanması, risklərin qiymətləndirilməsi, maliyyə modelinin qurulması, hüquqi sənədlərin hazırlanması və potensial investorlarla əməkdaşlıq mərhələlərinə qədər hərtərəfli məsləhət xidməti təqdim edəcək.
Belə yanaşma layihənin kommersiya baxımından cəlbedici, hüquqi baxımdan dayanıqlı və ekoloji məqsədlərə uyğun şəkildə həyata keçirilməsini hədəfləyir.
DÖT sahəsində yeni inkişaf mərhələsi:
Son illərdə dünya üzrə DÖT layihələrinin tətbiq dairəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməkdədir. Əgər əvvəllər bu model əsasən nəqliyyat, enerji və kommunal xidmətlər sahəsində istifadə olunurdusa, hazırda iqlim dəyişikliyi, təbii sərvətlərin qorunması, su ehtiyatlarının idarə olunması və ekosistemlərin bərpası kimi sahələr də DÖT mexanizmlərinin tətbiq olunduğu istiqamətlərə çevrilir.
Pakistanın Sind əyalətində həyata keçiriləcək bu təşəbbüs ekoloji layihələrin də özəl sektor investisiyaları və innovativ maliyyə alətləri vasitəsilə uğurla reallaşdırıla biləcəyini nümayiş etdirməyi hədəfləyir. Layihənin uğurlu icrası gələcəkdə karbon bazarlarına əsaslanan və təbii kapitalın qorunmasına yönəlmiş yeni nəsil DÖT layihələrinin inkişafına təkan verə bilər.
Bu baxımdan sözügedən təşəbbüs yalnız Pakistan üçün deyil, iqlim maliyyələşdirilməsi, yaşıl investisiyalar və ekoloji DÖT modellərinin inkişafı ilə maraqlanan bütün ölkələr üçün mühüm beynəlxalq təcrübə hesab olunur.