Dövlət-özəl tərəfdaşlığı (DÖT) layihəsinin hazırlanmasına və strukturlaşdırılmasına başlamazdan əvvəl bir sıra fundamental suallara cavab tapmaq vacibdir. Beynəlxalq təcrübədə nüfuzlu məsləhətçilər layihə üzrə mandatı qəbul etməzdən və onun strukturlaşdırılması prosesinə qoşulmazdan əvvəl, ilk növbədə, aşağıdakı dörd əsas məsələni qiymətləndirirlər:
1. Layihəyə həqiqətən ehtiyac varmı?
2. Layihə istehlakçılar üçün əlçatan və maliyyə baxımından münasibdirmi?
3. Layihə investorlar və maliyyə institutları üçün cəlbedicidirmi?
4. Layihə mövcud qanunvericilik çərçivəsində həyata keçirilə bilərmi?
İlk baxışda bu suallar olduqca sadə və aydın görünə bilər. Lakin praktiki təcrübə göstərir ki, xüsusilə dövlət qurumları tərəfindən “DÖT layihəsini qısa müddətdə həyata keçirməliyik” yanaşması irəli sürüldükdə, prosesi dayandıraraq bu fundamental suallara cavab axtarmaq həmişə asan olmur. Bir çox hallarda isə bu sualların vaxtında verilməməsinin nəticələri layihənin daha sonrakı mərhələlərində ortaya çıxır.
İnvestor və maliyyə institutlarının ilkin marağının yoxlanılması:
DÖT layihəsinin sürətli ilkin qiymətləndirilməsi zamanı məsləhətçilərin istifadə etdiyi əsas üsullardan biri potensial investorlar və maliyyə institutları ilə qeyri-rəsmi ilkin müzakirələrin aparılmasıdır.
Bu mərhələdə əsas məqsəd layihənin bazarda ümumiyyətlə maraq doğurub-doğurmadığını müəyyən etməkdir.
Yerli və beynəlxalq investorlarla, kommersiya bankları və xüsusilə inkişaf maliyyə institutları ilə ilkin fikir mübadiləsi aparılaraq aşağıdakı əsas suala cavab axtarılır:
“Bu layihəyə həqiqətən maraq varmı?”
Bəzən bir fincan qəhvə, nahar görüşü və ya qeyri-rəsmi söhbət belə layihənin bazar perspektivləri haqqında ilkin və son dərəcə dəyərli məlumat əldə etməyə imkan verir.
Sadə maliyyə hesablamaları: layihənin dəyəri kimə başa gələcək?
İlkin mərhələdə aparılan digər vacib iş “sadə hesablamalar”dır. Bu hesablamalar vasitəsilə layihənin:
- istehlakçılar üçün nə qədər başa gələcəyi;
- dövlət büdcəsinə hansı yükü yaradacağı;
- maliyyə baxımından davamlı olub-olmayacağı;
müəyyən edilir.
Praktikada belə ilkin hesablamalar bəzən layihənin həyata keçirilməsinin iqtisadi baxımdan məqsədəuyğun olmadığını erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir.
Məsələn, sərnişin axını ildə 12 mindən az olan bir hava limanının konsessiya əsasında idarə olunması ilə bağlı layihədə aparılan hesablamalar onun iqtisadi baxımdan dayanıqlı olmadığını göstərmişdi.
Digər hallarda isə su təchizatı layihələri üzrə aparılan ilkin maliyyə təhlilləri göstərmişdir ki, layihənin maliyyə baxımından işlək olması üçün tariflərin istehlakçılar üçün qeyri-real və əlçatmaz səviyyəyə qaldırılması tələb olunur.
Eyni yanaşma sosial infrastruktur layihələrində də tətbiq edilə bilər. Məsələn, borc vəsaiti hesabına tikilmiş, lakin sonrakı istismar və texniki xidmət üçün kifayət qədər maliyyə mənbəyi olmayan xəstəxanalar üçün özəl operatorun cəlb edilməsi həmişə effektiv həll yolu olmaya bilər. Əgər nə ödənişli xidmətlər, nə də dövlət büdcəsi layihənin uzunmüddətli istismarını maliyyələşdirməyə imkan vermirsə, layihənin özəl sektor üçün cəlbediciliyi də ciddi şəkildə məhdudlaşır.
Layihə mövcud qanunvericilik çərçivəsində həyata keçirilə bilərmi?
DÖT layihəsinin hazırlanmasından əvvəl qiymətləndirilməli olan digər fundamental məsələ hüquqi və institusional çərçivədir.
Layihənin mövcud qanunvericilik çərçivəsində həyata keçirilməsi mümkündürmü?
Əgər mümkün deyilsə, hüquqi məsələlər:
- normativ-hüquqi akt;
- qayda və ya əsasnamə;
- hökumət qərarı;
- fərman və ya digər icraedici hüquqi mexanizmlər
vasitəsilə həll edilə bilərmi?
Layihənin həyata keçirilməsini tamamilə yeni qanunun qəbul edilməsindən asılı vəziyyətə gətirmək müəyyən risklər yarada bilər. Qanunvericilik prosesinin müddəti və nəticələri hər zaman proqnozlaşdırıla bilən olmur. Buna görə də layihənin ilkin mərhələsində mövcud hüquqi çərçivənin imkanlarını düzgün qiymətləndirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Layihə həqiqətən ictimai ehtiyaca xidmət edirmi?
DÖT layihəsinin əsaslandırılması yalnız onun texniki və maliyyə göstəriciləri ilə məhdudlaşmamalıdır.
Əsas suallardan biri də budur:
Bu layihəyə həqiqətən insanların ehtiyacı varmı?
Bəzən yeni infrastruktur obyektinin tikintisi ən optimal həll yolu olmur. Mövcud imkanların təkmilləşdirilməsi, mövcud aktivlərin daha səmərəli idarə olunması, su sərfiyyatının ölçülməsi sistemlərinin tətbiqi və ya mövcud özəl xidmət təminatçılarından xidmətlərin satın alınması daha effektiv alternativ ola bilər.
Bu xüsusilə sosial infrastruktur sahələrində aktualdır.
Əks halda, layihə real ehtiyacdan daha çox siyasi və ya nümayiş xarakterli, iqtisadi və sosial səmərəliliyi şübhə doğuran “ağ fil” layihəsinə çevrilə bilər.
Risklərin özəl tərəfə ötürülməsi: nə qədər və hansı risk?
DÖT layihələrinin strukturlaşdırılmasında digər mühüm məsələ risklərin özəl tərəfə ötürülməsinin həcmi və strukturudur.
Nəzəri olaraq, özəl tərəfin daha geniş məsuliyyət daşıması səmərəliliyin və xidmət keyfiyyətinin artırılması üçün daha çox imkan yarada bilər.
Lakin DÖT layihələrinin yalnız dövlət büdcəsindən vəsait xərcləməmək məqsədilə həyata keçirilməsi düzgün yanaşma deyil.
Risklərin və məsuliyyətlərin özəl sektora ötürülməsi əsaslandırılmış və optimal şəkildə həyata keçirilməlidir. Həddindən artıq və ya düzgün strukturlaşdırılmamış risk ötürülməsi investor marağını azalda, layihənin maliyyələşdirilməsini çətinləşdirə və nəticədə layihənin ümumi dəyərini artıra bilər.
Digər tərəfdən, özəl sektorun layihədə daha geniş rol alması bəzən dövlət qurumlarında müqavimətlə qarşılanır. Bu, müəyyən hallarda başa düşüləndir: özəl tərəf podratçıları, avadanlıq təchizatçılarını və digər kommersiya tərəfdaşlarını özü seçir. Məhz buna görə də bəzi sahə üzrə dövlət qurumları DÖT modelinə daha ehtiyatla yanaşa bilirlər.
Bir beynəlxalq təcrübə nümunəsində magistral avtomobil yolunun DÖT modeli ilə tikintisi müzakirə edilərkən nəqliyyat naziri belə bir mövqe bildirmişdi:
“Büdcədən həmin vəsaiti mənə verin, sizə istənilən yolu tikim.”
Bu yanaşma DÖT layihələrinin qarşısında duran əsas suallardan birini bir daha ortaya qoyur: DÖT modeli konkret layihə üçün həqiqətən ən uyğun həll yoludurmu?
Nəticə
DÖT layihəsinin uğuru mürəkkəb maliyyə modellərindən, uzunmüddətli müqavilələrdən və ya beynəlxalq tender prosedurlarından əvvəl daha fundamental məsələlərin düzgün qiymətləndirilməsindən başlayır.
Hər bir layihə üzrə ilk növbədə aşağıdakı suallara cavab verilməlidir:
🔹 Layihəyə real ictimai ehtiyac varmı?
🔹 Xidmət istehlakçılar və dövlət üçün maliyyə baxımından əlçatandırmı?
🔹 Layihə investorlar və maliyyə institutları üçün cəlbedicidirmi?
🔹 Layihə mövcud hüquqi və institusional çərçivədə həyata keçirilə bilərmi?
🔹 Risklərin özəl tərəfə ötürülməsi optimal şəkildə strukturlaşdırılıbmı?
Bu suallara layihənin ilkin mərhələsində düzgün cavab tapmaq, gələcəkdə vaxt, maliyyə və institusional resursların səmərəsiz istifadəsinin qarşısını ala bilər.
Yaxşı DÖT layihəsi “DÖT layihəsi həyata keçirmək” istəyi ilə deyil, konkret problemin ən optimal həllini tapmaqla başlayır.Nəticə
DÖT layihəsinin uğuru mürəkkəb maliyyə modellərindən, uzunmüddətli müqavilələrdən və ya beynəlxalq tender prosedurlarından əvvəl daha fundamental məsələlərin düzgün qiymətləndirilməsindən başlayır.
Hər bir layihə üzrə ilk növbədə aşağıdakı suallara cavab verilməlidir:
🔹 Layihəyə real ictimai ehtiyac varmı?
🔹 Xidmət istehlakçılar və dövlət üçün maliyyə baxımından əlçatandırmı?
🔹 Layihə investorlar və maliyyə institutları üçün cəlbedicidirmi?
🔹 Layihə mövcud hüquqi və institusional çərçivədə həyata keçirilə bilərmi?
🔹 Risklərin özəl tərəfə ötürülməsi optimal şəkildə strukturlaşdırılıbmı?
Bu suallara layihənin ilkin mərhələsində düzgün cavab tapmaq, gələcəkdə vaxt, maliyyə və institusional resursların səmərəsiz istifadəsinin qarşısını ala bilər.
Yaxşı DÖT layihəsi “DÖT layihəsi həyata keçirmək” istəyi ilə deyil, konkret problemin ən optimal həllini tapmaqla başlayır.
Nəticə
DÖT layihəsinin uğuru mürəkkəb maliyyə modellərindən, uzunmüddətli müqavilələrdən və ya beynəlxalq tender prosedurlarından əvvəl daha fundamental məsələlərin düzgün qiymətləndirilməsindən başlayır.
Hər bir layihə üzrə ilk növbədə aşağıdakı suallara cavab verilməlidir:
🔹 Layihəyə real ictimai ehtiyac varmı?
🔹 Xidmət istehlakçılar və dövlət üçün maliyyə baxımından əlçatandırmı?
🔹 Layihə investorlar və maliyyə institutları üçün cəlbedicidirmi?
🔹 Layihə mövcud hüquqi və institusional çərçivədə həyata keçirilə bilərmi?
🔹 Risklərin özəl tərəfə ötürülməsi optimal şəkildə strukturlaşdırılıbmı?
Bu suallara layihənin ilkin mərhələsində düzgün cavab tapmaq, gələcəkdə vaxt, maliyyə və institusional resursların səmərəsiz istifadəsinin qarşısını ala bilər.
Yaxşı DÖT layihəsi “DÖT layihəsi həyata keçirmək” istəyi ilə deyil, konkret problemin ən optimal həllini tapmaqla başlayır.