Azərbaycanın su təminatının dayanıqlılığının artırılması son illərdə strateji əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən birinə çevrilib. Ölkənin səth su ehtiyatlarının təxminən 70 faizinin sərhədlərdən kənarda formalaşması su təminatını transsərhəd çayların axınından, regional iqlim şəraitindən və yuxarı axında su istifadəsindən asılı vəziyyətə gətirib.
Bu kontekstdə Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsi Azərbaycanın alternativ və ölkə daxilində nəzarət edilə bilən su mənbəyinin yaradılması istiqamətində həyata keçirilmiş mühüm infrastruktur təşəbbüslərindən biri olub.
Layihə Sumqayıt ərazisində gündəlik 300 000 m³ içməli su istehsal gücünə malik dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması qurğusunun yaradılmasını və 25 il müddətində özəl tərəfdaş tərəfindən istismar edilməsini əhatə edib.
Layihənin təsviri
| Layihə | Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması |
| Yer | Sumqayıt, Azərbaycan |
| Sektor | Su infrastrukturu |
| İstehsal gücü | 300,000 m³/gün |
| DÖT müddəti | 27.5 il ( 2 il 5 ay tikinti müddəti) |
| Dövlət tərəfdaşı | Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi |
| Səlahiyyətli qurum | Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi |
| Özəl tərəfdaş | ACWA Power |
Layihənin strateji zərurəti
Bakı-Abşeron regionunda əhalinin və iqtisadi fəaliyyətin artması su infrastrukturuna əlavə təzyiq yaradırdı. Eyni zamanda, Kür və Samur kimi mühüm su mənbələrinin ölkə hüdudlarından kənarda formalaşması su təhlükəsizliyi baxımından uzunmüddətli risklər yaratmağa davam edirdi.
Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsi məhz bu asılılığın azaldılmasına və ölkə daxilində alternativ su mənbəyinin formalaşdırılmasına xidmət edir. Layihə çərçivəsində yaradılmış istehsal gücünün Abşeron əhalisinin təxminən 20 faizinin, yəni 700–800 min nəfərin su təminatına töhfə verməsi nəzərdə tutulub.
Beləliklə, layihə yalnız yeni su istehsal gücünün yaradılması ilə məhdudlaşmayıb. Eyni zamanda, Azərbaycanın su təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı risklərə qarşı dayanıqlılığın artırılması istiqamətində mühüm infrastruktur aktivi kimi formalaşıb.
Dövlət-özəl tərəfdaşlığı modeli necə qurulub?
Layihənin dövlət-özəl tərəfdaşlığı əsasında strukturlaşdırılması dövlət və özəl sektor arasında uzunmüddətli məsuliyyət və risk bölgüsünün formalaşdırılmasını təmin edib. Model çərçivəsində özəl tərəfdaş layihənin maliyyələşdirilməsi, tikintisi və uzunmüddətli istismarı ilə bağlı əsas öhdəlikləri öz üzərinə götürüb.
2024-cü ildə layihə üzrə tender elan edilib. Texniki minimumları qarşılayan təkliflərin qiymətləndirilməsində maliyyə meyarlarına 60 faiz, texniki meyarlara isə 40 faiz verilib. 2025-ci ilin yanvarında ACWA Power və IC İÇTAŞ konsorsiumunun tenderin qalibi olduğu açıqlanıb.
2025-ci ilin sentyabrında dövlət-özəl tərəfdaşlığı müqaviləsi ilə yanaşı, təmizlənmiş suyun alqı-satqısı, torpaq icarəsi və dövlət təminatı ilə bağlı müqavilələr də imzalanıb.
Layihənin DÖT modeli özəl tərəfin yalnız tikinti mərhələsində deyil, həm də layihənin uzunmüddətli istismarı və idarə edilməsində iştirakına əsaslanıb. Beləliklə, layihənin tikinti, maliyyələşdirmə, istismar və texniki xidmət mərhələləri vahid müqavilə çərçivəsində əlaqələndirilib.
Bu yanaşma özəl tərəfin layihənin yalnız ilkin investisiya mərhələsində deyil, bütün həyat dövrü ərzində səmərəli fəaliyyət göstərməsinə marağını gücləndirib. Xüsusilə yüksək ilkin investisiya və mürəkkəb texniki proseslər tələb edən su infrastrukturu layihəsi üçün tikinti və istismar məsuliyyətlərinin eyni tərəfdə cəmləşdirilməsi layihənin uzunmüddətli nəticələrinə yönəlmiş idarəetmə yanaşmasının formalaşmasına şərait yaradıb.
Dövlət dəstəyi və maliyyə öhdəlikləri
İri infrastruktur layihələrində dövlət dəstəyi özəl investisiyanın cəlb edilməsinin əsas elementlərindən biri olub. Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsində də özəl tərəfin maliyyələşmə imkanlarını dəstəkləmək məqsədilə müxtəlif dövlət dəstəyi mexanizmlərindən istifadə edilib.
Bu mexanizmlərə dövlət tərəfindən ödənişlərin təmin edilməsi, suya olan tələbin müəyyən səviyyədə təmin olunması, müxtəlif təşviq və vergi güzəştləri, valyutanın ölkəyə gətirilməsi və ölkədən çıxarılması ilə bağlı təminatlar, həmçinin torpaqdan istifadə məsələləri üzrə dövlət dəstəyi daxil olub.
Layihədə istehlakçı üçün suyun qiymətinin kəskin artmasının qarşısının alınmasına yönəlmiş mexanizm də formalaşdırılıb. Özəl tərəfdaşa ödənilən su qiyməti ilə istehlakçı üçün müəyyən edilən tarif arasında fərq yarandığı halda, bu fərqin dövlət dəstəyi hesabına qarşılanması mexanizmi layihənin maliyyə strukturunun elementlərindən biri olub.
Bu mexanizmlər özəl investor üçün layihənin maliyyə risklərini azaltmağa və maliyyə institutlarının layihəyə vəsait ayırmasını asanlaşdırmağa xidmət edib. Bununla yanaşı, özəl investor üçün azaldılmış risklər dövlət üçün tamamilə aradan qalxmayıb. Müəyyən risklər və maliyyə öhdəlikləri uzunmüddətli dövr ərzində dövlətin üzərində qalıb.
Bu baxımdan layihənin maliyyə strukturunda dövlət təminatlarının, uzunmüddətli ödəniş öhdəliklərinin və digər dəstək mexanizmlərinin dövlət büdcəsinə mümkün təsiri mühüm qiymətləndirmə elementi olub. Layihənin maliyyə dayanıqlılığı yalnız özəl investisiyanın cəlb edilməsi ilə deyil, dövlətin uzunmüddətli fiskal öhdəliklərinin idarə edilməsi ilə də əlaqələndirilib.
Suyun əlçatanlığı və maliyyə dayanıqlılığı
Duzsuzlaşdırılmış suyun istehsal xərcləri enerji sərfi və tətbiq olunan texnoloji proseslərlə sıx əlaqəli olduğundan, suyun qiyməti layihənin maliyyə strukturunda mühüm element təşkil edib. Eyni zamanda, içməli su strateji sosial xidmət olduğundan, onun əhali üçün əlçatanlığı da layihənin əsas nəticə göstəricilərindən biri olub.
Layihə çərçivəsində bu iki istiqamət — maliyyə dayanıqlılığı və sosial əlçatanlıq arasında balansın yaradılmasına yönəlmiş mexanizmlər formalaşdırılıb. İstehlakçı tarifinin aşağı səviyyədə saxlanılması ilə özəl tərəfə ödənilən qiymət arasında yarana biləcək fərqin dövlət dəstəyi ilə qarşılanması bu balansın əsas elementlərindən biri olub.
Beləliklə, tarif siyasəti yalnız suyun qiymətinin müəyyənləşdirilməsi məsələsi kimi deyil, həm də layihənin maliyyə dayanıqlılığı, əhali üçün sosial əlçatanlıq və dövlətin fiskal imkanları arasında balansın təmin edilməsi kimi formalaşıb.
Ekoloji və sosial aspektlər
Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması alternativ su mənbəyinin yaradılmasına imkan verib, lakin texnoloji proses müəyyən ekoloji təsirlərlə də müşayiət olunub. Əsas ekoloji məsələlərdən biri duzsuzlaşdırma prosesinin nəticəsində yaranan yüksək duzluluqlu konsentratın dənizə qaytarılması olub.
Layihənin ekoloji və sosial qiymətləndirmə sənədlərində gündə təxminən 134 768 m³ konsentratın dənizə axıdılması ilə bağlı hesablamalar təqdim edilib. Bu baxımdan konsentratın yayılma xüsusiyyətlərinin, dəniz suyunun fiziki-kimyəvi göstəricilərinin və potensial ekosistem təsirlərinin monitorinqi layihənin ekoloji idarəetmə çərçivəsinin mühüm hissəsini təşkil edib.
Ekoloji idarəetmə yalnız tikinti mərhələsi ilə məhdudlaşdırılmayıb. Monitorinq mexanizmləri layihənin istismar dövrünü də əhatə edib və əsas ekoloji göstəricilərin ölçülməsi və nəzarətdə saxlanılması layihənin davamlı idarə olunmasının tərkib hissəsinə çevrilib.
Sosial baxımdan layihənin əsas nəticələrindən biri Abşeron regionunda alternativ su mənbəyinin yaradılması olub. Layihənin sosial təsiri yalnız istehsal gücü ilə deyil, yaradılmış su mənbəyinin regionun su təminatının dayanıqlılığına və əhalinin suya çıxış imkanlarına verdiyi töhfə ilə əlaqələndirilib.
Nəticə
Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsi DÖT mexanizminin strateji infrastruktur layihələrində tətbiqinin mühüm nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Layihənin əsas əhəmiyyəti yalnız yeni su mənbəyinin yaradılması ilə məhdudlaşmır; onun uzunmüddətli məqsədi su təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, iqlim və resurs risklərinə qarşı dayanıqlılığın artırılması və əhalinin su təminatının yaxşılaşdırılmasıdır.
Layihənin DÖT modeli əsasında strukturlaşdırılması dövlət və özəl tərəf arasında uzunmüddətli məsuliyyət və risk bölgüsünün formalaşdırılmasına imkan verir. Özəl tərəfin maliyyələşdirmə, tikinti və istismar mərhələlərində iştirak etməsi layihənin həyat dövrü üzrə səmərəliliyin təmin edilməsinə yönəlmiş yanaşmanı gücləndirir. Bununla yanaşı, dövlət tərəfindən təqdim olunan təminatlar və digər dəstək mexanizmləri özəl investisiyanın cəlb edilməsinə şərait yaratsa da, bu öhdəliklərin dövlət büdcəsi və uzunmüddətli fiskal dayanıqlılıq baxımından qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
DÖT layihəsinin uğuru yalnız investisiyanın cəlb edilməsi və ya xidmətin müəyyən qiymətə təmin olunması ilə ölçülməməlidir. Risklərin onları daha effektiv idarə edə bilən tərəfə düzgün bölüşdürülməsi, dövlətin uzunmüddətli maliyyə öhdəliklərinin idarə olunması, xidmət keyfiyyətinin ölçülməsi, ekoloji təsirlərin monitorinqi və sosial nəticələrin təmin edilməsi layihənin ümumi səmərəliliyinin əsas göstəriciləridir.
Nəticə etibarilə, bu layihə DÖT mexanizminin yalnız maliyyələşdirmə və tikinti modeli deyil, dövlət xidmətlərinin uzunmüddətli, dayanıqlı və nəticəyönümlü şəkildə təmin edilməsinə imkan verən kompleks idarəetmə mexanizmi olduğunu göstərir. Layihənin real uğuru isə müqavilə üzrə müəyyən edilmiş öhdəliklərin icrası, risklərin effektiv idarə edilməsi və layihənin uzunmüddətli sosial, iqtisadi və ekoloji nəticələri əsasında qiymətləndirilə bilər.