Dövlət-özəl tərəfdaşlığı (DÖT) layihələrində özəl təşəbbüs mühüm layihə mənbələrindən biri kimi çıxış edə bilər. Özəl təşəbbüskar, bir qayda olaraq, dövlət qurumuna artıq formalaşdırılmış layihə konsepsiyası, maliyyə modeli, gəlirlilik göstəriciləri və risklərin ilkin qiymətləndirilməsi ilə müraciət edir. Bəzi hallarda layihənin daxili gəlirlilik norması (IRR), kapital strukturu və tariflərə həssaslıq təhlili də əvvəlcədən hazırlanmış olur.
İnvestor baxımından bu yanaşma tamamilə məntiqlidir. Lakin dövlət qurumunun layihəyə baxış meyarları fərqlidir. Məhz bu fərqin nəzərə alınmaması özəl təşəbbüs əsasında təqdim edilən bir çox layihənin ilkin mərhələdə irəliləməməsinin əsas səbəblərindən biri ola bilər.
Eyni layihəyə iki fərqli baxış
İnvestorun əsas sualları adətən maliyyə nəticələri ətrafında formalaşır:
- Layihə nə qədər gəlir gətirəcək?
- Risklər hansı səviyyədədir?
- İnvestisiya nə zaman geri qayıdacaq?
- Gəlir axını nə dərəcədə proqnozlaşdırıla biləndir?
- Layihədən çıxış mexanizmi necə olacaq?
Dövlət üçün isə ilkin mərhələdə əsas sual maliyyə gəlirliliyi deyil.
Əsas sual belədir:
Bu layihə cəmiyyət üçün hansı problemi həll edir və dövlətin hansı xidmət öhdəliyinin daha səmərəli həyata keçirilməsinə imkan yaradır?
Bu, DÖT layihəsinin qiymətləndirilməsində ilk və ən fundamental filtrdir.
Layihə həqiqətən DÖT layihəsidirmi?
DÖT mexanizminin tətbiqi üçün layihənin mahiyyəti və dövlətin həmin layihədə rolu aydın şəkildə müəyyən edilməlidir. Layihə əhalinin və ya istifadəçilərin ehtiyac duyduğu ictimai xidmətin göstərilməsi ilə bağlıdırmı?
Məsələn, su təchizatı, yol infrastrukturu, səhiyyə, təhsil və digər ictimai xidmətlər müəyyən hallarda DÖT mexanizminin tətbiq oluna biləcəyi sahələrə aid ola bilər.
Lakin hər bir investisiya layihəsi DÖT layihəsi deyil.
Fabrik, anbar, hotel və ya aptek iqtisadi baxımdan uğurlu investisiya imkanları yarada bilər. Lakin onların mövcudluğu avtomatik olaraq DÖT modelinin tətbiqini əsaslandırmır.
Başqa sözlə, güclü maliyyə modeli layihənin DÖT layihəsi olmasını təmin etmir. İlk növbədə layihənin ictimai xidmət və dövlətin müvafiq öhdəliyi ilə əlaqəsi əsaslandırılmalıdır.
Layihə dövlətin prioritetlərinə uyğundurmu?
Növbəti mühüm məsələ layihənin müvafiq sektor üzrə dövlət siyasəti və strateji prioritetlərlə uyğunluğudur.
Yaxşı investisiya ideyası dövlət üçün prioritet olmaya bilər. Bu halda layihənin maliyyə göstəricilərinin yüksək olması onun dövlət tərəfindən DÖT layihəsi kimi qəbul edilməsini avtomatik əsaslandırmır.
Bu səbəbdən özəl təşəbbüskar layihəni təqdim edərkən yalnız layihənin iqtisadi potensialını deyil, onun:
- sektor üzrə prioritetlərə uyğunluğunu;
- dövlət proqramları və strategiyaları ilə əlaqəsini;
- ictimai ehtiyacın qarşılanmasına töhfəsini;
- uzunmüddətli dövlət siyasətindəki rolunu
aydın şəkildə göstərməlidir.
Nə üçün məhz DÖT?
DÖT layihələrinin əsaslandırılmasında ən vacib suallardan biri də budur:
Nə üçün bu layihə ənənəvi dövlət satınalması və ya digər hüquqi-iqtisadi mexanizmlər vasitəsilə deyil, məhz DÖT modeli əsasında həyata keçirilməlidir?
Eyni zamanda digər alternativlər də nəzərdən keçirilməlidir. Məsələn, dövlət müəyyən aktivin və ya infrastruktur obyektinin yaradılmasını təmin edib, sonrakı istismarı ənənəvi qaydada həyata keçirə bilərmi?
Bu suallara yalnız “dövlət büdcəsinə ilkin mərhələdə ödəniş düşməyəcək” cavabı vermək kifayət etmir.
DÖT modelinin əsaslandırılması daha geniş çərçivədə aparılmalıdır. Burada risklərin kim tərəfindən və necə idarə olunacağı, xidmətin keyfiyyətinin necə təmin ediləcəyi, uzunmüddətli maliyyə öhdəliklərinin necə formalaşacağı və layihənin dövlət üçün hansı əlavə dəyəri yaradacağı nəzərə alınmalıdır.
Hüquqi və institusional həyata keçiriləbilənlik:
Özəl təşəbbüsün uğurlu DÖT layihəsinə çevrilməsi üçün ideyanın mövcud hüquqi və institusional çərçivəyə uyğunluğu da qiymətləndirilməlidir.
Dövlət qurumu yalnız “layihə yaxşıdırmı?” sualını vermir. Eyni zamanda aşağıdakı məsələlərə cavab axtarır:
- Layihənin bu formada həyata keçirilməsi hüquqi baxımdan mümkündürmü?
- Müvafiq satınalma və ya seçim proseduru necə təşkil edilməlidir?
- Layihənin əsaslandırılması hansı sənədlərlə aparılmalıdır?
- Rəqabətli proses necə təmin olunacaq?
- Potensial digər iştirakçıların hüquqları necə qorunacaq?
- Dövlət və özəl tərəf arasında münasibətlər hansı mexanizmlərlə tənzimlənəcək?
Bu mərhələdə layihənin kommersiya məntiqindən daha çox onun prosedur və hüquqi dayanıqlılığı ön plana çıxır.
Qərarın sonradan müdafiə oluna bilməsi:
DÖT layihələrində çox vaxt kifayət qədər diqqət yetirilməyən məsələlərdən biri qərarın sonradan əsaslandırıla və müdafiə oluna bilməsidir.
Dövlət qurumu yalnız bu gün düzgün qərar qəbul etməməli, həmin qərarın gələcəkdə də izah edilə bilməsini təmin etməlidir.
Layihə audit zamanı, ictimai müzakirələrdə, media qarşısında və ya gələcəkdə institusional dəyişikliklər baş verdikdə əsaslandırıla bilməlidir.
Bu baxımdan layihənin konkret investor üçün üstünlük yaratmaq məqsədilə hazırlandığı təsəvvürü formalaşdırırsa, hətta güclü kommersiya məntiqinə malik layihə belə ciddi institusional risklərlə üzləşə bilər.
DÖT modelində şəffaflıq, rəqabət, obyektiv əsaslandırma və ictimai marağın qorunması yalnız formal tələblər deyil. Bunlar layihənin uzunmüddətli dayanıqlığının əsas elementləridir.
Maliyyə modeli nə zaman ön plana çıxır?
Bütün bu suallar cavablandırıldıqdan sonra layihənin maliyyə modelinə keçmək mümkündür.
Bu mərhələdə investorun təqdim etdiyi göstəricilər – IRR, kapital strukturu, gəlir axınları, tariflərə həssaslıq, maliyyələşdirmə ehtiyacı və digər maliyyə parametrləri – əhəmiyyət qazanır.
Burada isə maraqlar üç əsas tərəf üzrə fərqlənir.
Dövlət üçün
- ictimai fayda;
- dövlət prioritetləri ilə uyğunluq;
- şəffaflıq və rəqabət;
- hüquqi və institusional həyata keçiriləbilənlik;
- fiskal və digər dövlət risklərinin idarə olunması.
Özəl investor üçün
- risklərin aydın bölüşdürülməsi;
- proqnozlaşdırıla bilən gəlir;
- layihənin maliyyə dayanıqlılığı;
- investisiyanın gəlirliliyi;
- işlək müqavilə və əməliyyat strukturu.
Maliyyə institutları üçün
- layihənin vaxtında həyata keçirilməsi;
- borcun geri qaytarılması imkanları;
- gəlir axınlarının dayanıqlılığı;
- risklərin idarə olunması;
- maliyyələşdirmənin dəyəri və təminat mexanizmləri.
Beləliklə, eyni layihənin dövlət, investor və maliyyə institutu üçün əsaslandırılması fərqli suallara cavab verməlidir.
Məsləhətçinin rolu: layihəni “qablaşdırmaqdan” daha artıq
Bu baxımdan DÖT üzrə məsləhətçinin rolu yalnız investorun hazırladığı layihə təqdimatını daha peşəkar formada təqdim etmək və ya maliyyə modelini təkmilləşdirməklə məhdudlaşmamalıdır.
Əsas vəzifə layihənin müxtəlif maraqlı tərəflərin tələblərinə cavab verən şəkildə strukturlaşdırılmasıdır.
Məsləhətçi layihənin ictimai faydasını, dövlət prioritetləri ilə uyğunluğunu, hüquqi və institusional imkanlarını, risk bölgüsünü, kommersiya dayanıqlılığını və maliyyələşdiriləbilənliyini vahid struktur daxilində qiymətləndirməlidir.
Nəticədə məqsəd sadəcə “yaxşı investisiya layihəsi” yaratmaq deyil.
Məqsəd dövlət üçün əsaslandırıla bilən, özəl tərəf üçün kommersiya baxımından məntiqli və maliyyə institutu üçün maliyyələşdirilə bilən dayanıqlı DÖT strukturu formalaşdırmaqdır.
Özəl təşəbbüs əsasında irəli sürülən layihənin uğuru yalnız onun nə qədər gəlir gətirəcəyindən asılı deyil. Layihənin dövlət üçün yaratdığı ictimai dəyər, dövlət siyasəti ilə uyğunluğu, hüquqi əsasları, şəffaflığı, risklərin bölüşdürülməsi və maliyyə dayanıqlılığı birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Məhz bu yanaşma özəl təşəbbüsü sadəcə investisiya ideyasından dövlət üçün əsaslandırılmış və həyata keçirilə bilən DÖT layihəsinə çevirir.