Məktəblərdə şagird sıxlığı artdıqda, ilk ağla gələn həll yolu daha çox məktəb tikmək olur. Lakin bunu həyata keçirmək göründüyü qədər asan deyil. Yeni məktəb üçün torpaq sahəsi, maliyyə vəsaiti, planlaşdırma, avadanlıqlar və ən azı bunlar qədər vacib olan digər bir məsələ – növbəti 20 və ya 30 il ərzində məktəbin fəaliyyətini və lazımi səviyyədə texniki xidmətini təmin etmək üçün maliyyə vəsaiti tələb olunur.
Şagird sayı artan və eyni zamanda bir çox digər infrastruktur ehtiyacları ilə üzləşən ölkələr üçün bu, ciddi problem yarada bilər. Məktəb infrastrukturunun inkişafına mümkün yanaşmalardan biri kimi dövlət-özəl tərəfdaşlığını (DÖT) araşdırmağa başlamağım da məhz bu səbəbdən irəli gəldi.
Bəs DÖT modeli praktikada necə tətbiq oluna bilər?
Təhsil sahəsində vahid DÖT modeli mövcud deyil. Özəl şirkətlər məktəblərin idarə olunmasında iştirak edə, dövlət şagirdlərin özəl məktəblərdə təhsil almasını maliyyələşdirə və ya özəl şirkətlər dövlət məktəblərinin binalarının tikintisi və texniki xidmətinə görə məsuliyyət daşıya bilərlər. İnfrastrukturla bağlı məsələnin həlli baxımından sonuncu variant xüsusilə maraq doğurur. Özəl tərəfdaş müəyyən müddət ərzində dövlət məktəbinin maliyyələşdirilməsini, layihələndirilməsini, tikintisini və texniki xidmətini həyata keçirə bilər. Dövlət isə müəllimlər, tədris proqramı və təhsilə çıxış da daxil olmaqla, təhsil prosesinin özünə görə məsuliyyət daşımağa davam edər.
Bunun müqabilində özəl tərəfdaş məktəbin istifadəyə yararlı vəziyyətdə olması və razılaşdırılmış standartlara cavab verməsi şərtilə dövlətdən müntəzəm ödənişlər ala bilər.
Bu o deməkdir ki, özəl şirkətə sadəcə məktəbi tikib təhvil verdiyinə görə ödəniş edilmir. Şirkətin məktəb binasını uzun müddət ərzində yaxşı vəziyyətdə saxlamaq üçün də marağı yaranır.
Bəs özəl şirkət niyə investisiya qoymaq istəsin?
Bu, müzakirələrdə bəzən diqqətdən kənarda qalan məqamlardan biridir. DÖT modeli özəl şirkətin sadəcə kömək etmək istədiyi üçün məktəbə vəsait yatırması demək deyil. Bunun üçün iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış biznes modeli mövcud olmalıdır.
Özəl tərəfdaş məktəbin tikintisini maliyyələşdirmək üçün öz vəsaitləri ilə yanaşı, bank maliyyələşməsindən də istifadə edə bilər. Daha sonra dövlət müqavilənin qüvvədə olduğu müddət ərzində razılaşdırılmış şərtlərə əməl olunması müqabilində müntəzəm ödənişlər həyata keçirir.
Şirkət üçün bu, uzunmüddətli və nisbətən proqnozlaşdırıla bilən gəlir mənbəyi demək ola bilər. Müqavilənin şərtlərindən asılı olaraq, şirkət yalnız tikinti işlərindən deyil, həm də texniki xidmət və təhsil müəssisələrinin idarə olunmasından gəlir əldə edə bilər.
Bununla yanaşı, daha uzunmüddətli biznes üstünlüyü də mövcuddur. İri dövlət infrastrukturu layihəsini uğurla həyata keçirən şirkət təcrübə və uğurlu layihələr portfeli formalaşdıraraq gələcəkdə oxşar layihələri qazanmaq imkanlarını artıra bilər.
Beləliklə, özəl tərəfdaş yatırdığı vəsait və üzərinə götürdüyü risklər müqabilində məqbul gəlirlilik əldə etmək imkanını görməlidir. Məhz buna görə müqavilənin şərtləri son dərəcə vacibdir. Dövlət ödənişləri qeyri-müəyyəndirsə, risklər həddindən artıq yüksəkdirsə və ya layihə kifayət qədər gəlirlilik təmin etmirsə, özəl şirkət sadəcə olaraq layihədə iştirak etməkdə maraqlı olmaya bilər.
DÖT modelinin maraqlı tərəfi ictimai ehtiyacın kommersiya baxımından da məqsədəuyğun olduğu nöqtəni tapmaqdır.
Xorvatiyadan bir nümunə:
Xüsusilə maraqlı hesab etdiyim nümunələrdən biri Xorvatiyanın Varaždin bölgəsinə aiddir. 2006-cı ilə qədər məktəblərdə şagird sıxlığı o qədər artmışdı ki, təhsil müəssisələri həftənin altı günü səhər və günortadan sonra olmaqla iki növbədə fəaliyyət göstərirdi.
Bölgədə bir yeni məktəbin tikintisinə, mövcud 21 məktəbin yenidən qurulmasına və on yeni idman zalının inşasına ehtiyac var idi. Hər bir layihəni ayrıca həyata keçirmək əvəzinə, bölgə rəhbərliyi onları vahid DÖT proqramında birləşdirdi.
Özəl tərəfdaşlar təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsini, layihələndirilməsini, tikintisini və ya yenidən qurulmasını, eləcə də istismarını həyata keçirirdilər. Müqavilələrin müddəti 25 il idi və bu müddət başa çatdıqdan sonra təhsil müəssisələri bölgə rəhbərliyinə təhvil verilməli idi.
Özəl tərəfdaşlar bölgə və bələdiyyələr tərəfindən əlçatanlıq ödənişləri alırdılar. Eyni zamanda, fəaliyyət göstəriciləri üzrə standartlar müəyyən edilmişdi və razılaşdırılmış xidmət səviyyələrinə əməl olunmadıqda ödənişlərdən tutulmalar nəzərdə tutulurdu.
Tikinti işlərinə 2006-cı ildə başlanıldı və təhsil müəssisələri 2008-ci ildə istifadəyə verildi. Layihə barədə məlumatlarda gecikmələrin və ya əlavə xərclərin olmadığı bildirilir.
Maraqlı olan məqam ondan ibarətdir ki, bölgə rəhbərliyi məktəb infrastrukturu ilə bağlı çoxsaylı problemləri hər məktəbi ayrıca həll etməyə çalışmaq əvəzinə, vahid proqram çərçivəsində aradan qaldıra bildi.
Özbəkistan nümunəsi isə problemə daha yaxın görünür
Diqqət çəkən digər nümunə isə Özbəkistandır.
2021-ci ildə Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası (IFC) hökumətə 15-ə qədər yeni məktəbin tikintisini nəzərdə tutan pilot DÖT layihəsinin hazırlanmasında dəstək göstərməyə başladı.
Bunun səbəbləri tanış səslənir: gənc və artan əhali, şagirdlərlə həddindən artıq dolu sinif otaqları, növbəli fəaliyyət göstərən məktəblər, uşaqların uzun məsafələr qət etməsi, eləcə də təmirə və yeni avadanlıqlara ehtiyacı olan məktəblər.
Nəzərdə tutulan modelə əsasən, özəl tərəfdaş müasir və enerji səmərəli məktəblərin maliyyələşdirilməsini, layihələndirilməsini, tikintisini və texniki xidmətini həyata keçirməli idi. Layihənin 10 000-dən çox yeni şagird yeri yaratması gözlənilirdi.
Məncə, DÖT modeli əhalisi sürətlə artan ölkələr üçün məhz bu məqamda xüsusilə maraqlı olur.
Dövlət yenə də təhsili təmin etməlidir. Lakin bunun üçün zəruri olan infrastrukturun bütün komponentlərini hər zaman məhz dövlət özü maliyyələşdirməli və idarə etməlidirmi?
Bəs daha yaxşı məktəb daha keyfiyyətli təhsil deməkdirmi?
Mütləq deyil.
DÖT haqqında danışarkən bu məqam diqqətdən kənarda qalmamalıdır. The World Bank Research Observer jurnalında nəzərdən keçirilmiş tədqiqatlar göstərir ki, DÖT modellərinin təlim nəticələrini yaxşılaşdırmasına dair sübutlar məhduddur və bir-birindən fərqlənir. Bəzi DÖT modelləri, xüsusilə xidmətlə kifayət qədər təmin olunmayan ərazilərdə təhsilə çıxışın genişləndirilməsinə kömək edib. Lakin özəl sektorun iştirakı avtomatik olaraq daha yaxşı təlim nəticələri demək deyil.
Bu, məntiqlidir.
Müasir sinif otağı şagirdlər üçün daha yaxşı şərait yarada bilər, lakin yaxşı müəllimi əvəz edə bilməz.
Buna görə də məktəb infrastrukturu baxımından daha güclü arqument təhsilə çıxış və mövcud tutumun artırılması ilə bağlı ola bilər.
Əgər şagirdlər həddindən artıq sıx sinif otaqlarında təhsil alırlarsa və ya məktəblər gün ərzində bir neçə növbədə fəaliyyət göstərirsə, kifayət qədər sinif otağının və daha yaxşı infrastrukturun mövcudluğu özü artıq müəyyən dəyişiklik yarada bilər.
Bəs iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış biznes modelinin olmadığı ərazilərdə nə baş verir?
Bu, yəqin ki, ən böyük çətinliklərdən biridir.
Yeni məktəblərə ən çox ehtiyac duyulan ərazilər özəl şirkətlərin investisiya qoymaq istədiyi yerlər olmaya bilər.
Şirkət təbii olaraq layihənin maliyyə baxımından həyat qabiliyyətli olub-olmadığını qiymətləndirəcək. Dövlət isə əksinə, məhz ərazi ucqar, aşağı gəlirli və ya kommersiya baxımından cəlbedici olmadığı üçün orada məktəb tikməyə ehtiyac duya bilər.
Məhz bu məqamda ictimai maraqlarla özəl sektorun maraqları fərqli istiqamətlərə yönələ bilər.
DÖT modeli dövlətin rolunu aradan qaldırmır. Layihəni həyata keçirilə bilən etmək üçün dövlətin torpaq sahəsi və ya digər dəstək təqdim etməsi lazım gələ bilər. Eyni zamanda, dövlət düzgün özəl tərəfdaşı seçməli, aydın standartlar müəyyən etməli və uzun illər ərzində müqavilənin icrasına nəzarət etməlidir.
Bunun üçün dövlət sektorunda güclü institusional potensial tələb olunur.
Əslində, DÖT modellərinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onların mütləq şəkildə dövlətin daha az iştirak etməsi demək olmamasıdır. Bu modellər dövlətin iştirak formasının dəyişməsi deməkdir.
Bəs bu model Azərbaycanda tətbiq oluna bilərmi?
Məncə, müzakirənin xüsusilə maraqlı hissəsi məhz burada başlayır.
Azərbaycanda artıq DÖT üzrə hüquqi çərçivə mövcuddur və təhsil DÖT layihələri üçün prioritet sahələrdən biri kimi müəyyən edilib.
Məktəb infrastrukturu kiçikmiqyaslı pilot layihə üçün maraqlı istiqamət ola bilər.
Diqqət infrastruktur baxımından aydın təzyiqlərlə üzləşən məktəblərə yönəldilə bilər: şagird sıxlığı, şagird sayının sürətlə artması və ya əsaslı yenidənqurma ehtiyacları.
Özəl tərəfdaş maliyyələşdirmə, tikinti və uzunmüddətli texniki xidmət üzrə məsuliyyəti öz üzərinə götürə, dövlət isə təhsil prosesinin idarə olunmasını davam etdirə bilər.
Daha sonra pilot layihə bir sıra praktik suallara cavab tapmağa kömək edə bilər:
Məktəblərin tikintisini daha sürətli həyata keçirmək mümkündürmü?
Bu model binanın bütün istismar müddəti ərzində xərclənən vəsait müqabilində daha yüksək dəyər təmin edirmi?
Uzunmüddətli texniki xidmətin keyfiyyəti yaxşılaşırmı?
Model özəl investisiyaların daha az cəlbedici olduğu regionlarda işləyə bilərmi?
Və bəlkə də ən vacibi, dövlətin bu müqavilələri effektiv idarə etmək üçün kifayət qədər institusional potensialı varmı?
Mənim üçün bu suallar DÖT modellərinin yaxşı və ya pis olduğunu soruşmaqdan daha faydalıdır.
Məqsəd təhsili özəlləşdirmək deyil. Bu nümunələrə nəzər saldıqda düşünürəm ki, DÖT modellərinə təhsilin özəl sektora verilməsi kimi deyil, məsuliyyətlərin bölüşdürülməsi mexanizmi kimi yanaşıldıqda onlar daha maraqlı olur.
Dövlət təhsilə çıxış, təhsil siyasəti, müəllimlər və standartlara görə məsuliyyət daşımağa davam edə bilər. Özəl tərəfdaşlar isə kapital, tikinti təcrübəsi və uzunmüddətli infrastruktur idarəçiliyi imkanlarını təqdim edə bilərlər.
Xorvatiya nümunəsi müxtəlif infrastruktur ehtiyaclarının vahid proqram çərçivəsində necə birləşdirilə biləcəyini göstərir. Özbəkistan nümunəsi isə məktəblərdə şagird yerlərinə tələbatın sürətlə artdığı şəraitdə DÖT modellərinin necə nəzərdən keçirilə biləcəyini nümayiş etdirir. Eyni zamanda, daha geniş tədqiqat nəticələri bizə xatırladır ki, DÖT modelləri müəyyən risklərlə müşayiət olunur və yalnız dövlətin onları idarə etmək üçün kifayət qədər potensialı olduqda uğurlu nəticə verə bilər.
Buna görə də düşünmürəm ki, əsas sual özəl şirkətlərin təhsil sahəsində iştirak edib-etməməsi olmalıdır.
Daha maraqlı sual ondan ibarətdir ki, dövlətlər ictimai təhsil sistemlərinin ehtiyac duyduğu infrastrukturu qurmaq və saxlamaq üçün diqqətlə seçilmiş sahələrdə özəl kapitaldan və təcrübədən istifadə edə bilərlərmi?
Şagird sıxlığı, artan əhali və məhdud dövlət resursları ilə üzləşən ölkələr üçün düşünürəm ki, bu, araşdırılmağa dəyər bir sualdır.
İstifadə olunan mənbələr:
- Özbəkistan nümunəsi
2. McKinsey – Partnering for Outcomes: Public-Private Partnership for School Education in Asia
3. Xorvatiyanın Varaždin bölgəsi nümunəsi – The Case of Varaždin County, Croatia
4. Dövlət-özəl tərəfdaşlığının təhsildə rolu və təsiri – The Role and Impact of Public-Private Partnerships in Education, Dünya Bankı
5. Azərbaycanda təhsilin prioritet sahə kimi müəyyən edilməsi – Education as a Priority Area in Azerbaijan
Bu məqalə PMO.az-ın Dövlət-özəl tərəfdaşlığı təliminin məzunu Aidə Əsgərli tərəfindən yazılmışdır